آسیانیوز ایران؛ سرویس علم و تکنولوژی:
بعد از چند سال دوری اجباری و اختیاری از دانشگاهها، سرانجام خبر خوش حضوری شدن تحصیلات تکمیلی از راه رسید. مسعود شمسبخش، قائممقام وزیر علوم، اعلام کرده که آموزش سطح تحصیلات تکمیلی (کارشناسی ارشد و دکتری) به زودی به صورت حضوری ارائه خواهد شد. این خبر برای صدها هزار دانشجوی مقاطع بالای تحصیلی، امیدی دوباره برای بازگشت به کلاسهای درس و استفاده از تجهیزات آزمایشگاهی است. اولین گام عملی برای حضوری شدن تحصیلات تکمیلی، ابلاغیه معاونت آموزشی وزارت علوم سه روز پیش است. بر اساس این ابلاغیه، برگزاری جلسات دفاع از پایاننامه و رساله دانشجویان کارشناسی ارشد و دکتری به صورت حضوری اعلام شده است. این یعنی دانشجویانی که ماهها یا سالها به دلیل کرونا یا شرایط جنگی، دفاع مجازی داشتهاند، حالا باید خود را برای ارائه حضوری و رویارویی با اساتید داور آماده کنند.
اما چرا حضوری شدن اهمیت دارد؟
تحصیلات تکمیلی، بر خلاف کارشناسی، نیازمند تعامل رو در رو، استفاده از آزمایشگاهها و کارگاهها و مباحثه مستقیم با استاد راهنما و سایر اساتید است. سالها آموزش مجازی، کیفیت پایاننامهها و رسالهها را کاهش داده بود. دانشجویان دکتری در خانههای خود پشت لپتاپ نشسته بودند و امکان انجام تحقیقات میدانی و آزمایشگاهی را نداشتند. حالا امید میرود که با حضوری شدن، کیفیت پژوهشهای علمی ارتقا یابد. سؤال اینجاست که «آینده نزدیک» که شمسبخش به آن اشاره میکند، یعنی چه زمانی؟ برخی گمانهها از نیمسال دوم سال تحصیلی ۱۴۰۶-۱۴۰۵ حکایت دارد، اما ممکن است از نیمسال اول همین سال (مهر ۱۴۰۵) اجرا شود. جزئیات بیشتر در بخشنامههای آتی وزارت علوم اعلام خواهد شد.تا آن زمان، دانشجویان باید خود را برای بازگشت به دانشگاه آماده کنند؛ یعنی ساماندهی مسکن، تهیه کتاب و منابع و هماهنگی با اساتید.
یکی از نگرانیهای اصلی دانشجویان، به ویژه دانشجویان دختر و ساکن شهرستانها، هزینههای رفت و آمد و اسکان است. در دوران مجازی، دانشجویان میتوانستند در شهر خود بمانند و هزینه زندگی کمتری بپردازند. حالا با حضوری شدن، مجبورند به شهر دانشگاهی محل تحصیل خود نقل مکان کنند و هزینههای خوابگاه، خوراک، ایاب و ذهاب و... را تقبل کنند. وزارت علوم باید تدابیری برای تامین خوابگاههای دانشجویی و وامهای کمبهره برای این دانشجویان بیندیشد. از سوی دیگر، اساتید دانشگاهی نیز سالهاست که با ویدئوکنفرانس و کلاسهای مجازی کنار آمده بودند. حضوری شدن بار کاری آنها را افزایش میدهد، اما از سوی دیگر کیفیت تدریس و ارتباط عاطفی با دانشجویان را بهبود میبخشد. برخی اساتید که به دلیل شرایط سنی یا بیماری از تدریس حضوری معاف شده بودند، باید تکلیف آنها مشخص شود.
وزارت علوم در گام اول، دفاعهای حضوری را اجباری کرده. دانشجویانی که جلسه دفاع دارند، دیگر نمیتوانند به صورت آنلاین از پایاننامه خود دفاع کنند. آنها باید در سالن دفاع حضور فیزیکی داشته باشند، اسلایدها را خودشان ارائه دهند و به سوالات اساتید به صورت زنده پاسخ دهند. این کار استرس را افزایش میدهد اما مهارتهای ارتباطی و مدیریت استرس را در دانشجو تقویت میکند. در مجموع، حضوری شدن تحصیلات تکمیلی یک خبر خوب است، اما نیازمند برنامهریزی دقیق و حمایتهای مالی و رفاهی است. دانشجویان و اساتید هر دو دچار شوک خواهند شد، اما شوکی مفید که نظام علمی کشور را از انزوا خارج کرده و به سمت پویایی سوق میدهد. باید دید وزارت علوم در هفتهها و ماههای آینده چه جزئیات بیشتری اعلام میکند. امیدواریم دوران تلخ آموزش مجازی برای همیشه به پایان رسیده باشد.
تحلیل ابلاغیه دفاع حضوری؛ گام اول از یک نقشه راه
ابلاغیه معاونت آموزشی وزارت علوم که سه روز پیش صادر شده، نخستین گام رسمی برای بازگشت به حالت عادی آموزشی در دوران پساکرونا و پساجنگ است. در این ابلاغیه، دانشگاهها موظف شدهاند که جلسات دفاع از پایاننامه (کارشناسی ارشد) و رساله (دکتری) را به صورت کاملاً حضوری و با حضور فیزیکی دانشجو، استاد راهنما، استاد مشاور و اساتید داور برگزار کنند. این تصمیم دلایل روشنی دارد: دفاع حضوری کیفیت سئوال و جواب را افزایش میدهد، امکان تقلب (استفاده از نتهای آماده یا کمک گرفتن از دیگران در حین دفاع) را از بین میبرد و همچنین حرمت جلسه دفاع به عنوان یک مراسم علمی-تشریفاتی را حفظ میکند. در دوران اوج کرونا (۱۳۹۹-۱۴۰۰)، دفاعهای مجازی با استفاده از نرمافزارهایی مانند اسکایپ و ادوبی کانکت برگزار میشد و برخی دانشجویان از ضعف بسترهای مجازی سوءاستفاده میکردند.
البته ابلاغ دفاع حضوری با چالشهایی نیز همراه است. دانشجویانی که در شهرهای دور از دانشگاه خود سکونت دارند (مثلاً دانشجوی دکتری که ساکن شیراز است اما دانشگاهش در تهران است) باید هزینه سفر و اقامت چند روزه را تقبل کنند. وزارت علوم در این ابلاغیه به تأمین هزینهها اشاره ای نکرده و این مسئله را به دانشگاهها سپرده است. به نظر میرسد دانشگاهها باید از محل بودجه رفاهی خود، کمکهزینه سفر به دانشجویان نیازمند پرداخت کنند. همچنین برای دانشجویان بینالمللی که هنوز موفق به دریافت ویزا نشدهاند، باید استثنا قائل شد و به آنها اجازه دفاع مجازی یا دفاع حضوری در سفارتخانههای ایران در کشورشان را داد. این ابلاغیه پیام مهمی به دانشجویان مقطع کارشناسی ارشد و دکتری دارد: «دوران پشت میز نشستن و نمره گرفتن بدون حضور در دانشگاه به سر آمده است». بسیاری از دانشجویان در سالهای اخیر تنها برای دفاع (و آن هم مجازی) سراغ پایاننامه خود میرفتند و عملاً ترمها را با حداقل واحدهای نظری پاس میکردند. حالا با حضوری شدن دفاع، انگیزه آنها برای ارتباط مستمر با استاد راهنما و انجام آزمایشهای میدانی افزایش مییابد. این گام اول هر چند کوچک، اما در جهت ارتقای کیفیت آموزش عالی حیاتی است.
آموزش حضوری کارشناسی ارشد و دکتری؛ مزایا و چالشها
حضوری شدن کامل تحصیلات تکمیلی، مزایای آشکاری دارد. نخست، استفاده بهینه از امکانات آزمایشگاهی و کارگاهی. بسیاری از آزمایشگاههای پیشرفته کشور در دانشگاه صنعتی شریف، دانشگاه تهران، صنعتی اصفهان و دیگر مراکز تحقیقاتی در دوران کرونا نیمه تعطیل بودند و دانشجویان مجبور بودند شبیهسازیهای نرمافزاری انجام دهند که هیچ جایگزینی برای کار واقعی نیست. با حضوری شدن، دانشجویان دکتری و ارشد میتوانند دوباره به آزمایشگاهها دسترسی پیدا کنند و کیفیت پژوهشهای خود را ارتقا دهند. دوم، افزایش تعامل دانشجو و استاد. استاد راهنما میتواند در جلسات حضوری، اشکالات کار دانشجو را سریعتر ببیند و راهنمایی کند. سوم، تقویت مهارتهای اجتماعی و شبکهسازی دانشجویان. دانشگاه فقط محل درس خواندن نیست؛ بلکه محل آشنایی با پژوهشگران همرشته، یافتن همکار برای پروژههای مشترک و حتی یافتن شغل است. آموزش مجازی این بعد مهم را حذف کرده بود. اما چالشها کم نیستند:
- بزرگترین چالش، زیرساختهای فیزیکی دانشگاههاست. در چند سال کرونا، بسیاری از کلاسهای درس به انبار تبدیل شده بودند، تهویه مرکزی از کار افتاده بود و خوابگاهها تعمیر نشده بودند. دانشگاهها باید با عجله این فضاها را بازسازی کنند.
- چالش دوم، کمبود استاد است. در سالهای کرونا، برخی اساتید بازنشسته شده یا به دلیل ترس از ابتلا، تدریس مجازی را انتخاب کرده بودند. حالا باید سراغ بازنشستگان باانگیزه رفت یا از اساتید مدعو استفاده کرد.
- چالش سوم، تنوع سطح علمی دانشجویان. در دوران کرونا، دانشجویانی که در روستاها یا شهرهای کوچک با اینترنت ضعیف زندگی میکردند، نسبت به دانشجویان شهرهای بزرگ افت تحصیلی بیشتری داشتند. جبران این افت در کلاسهای حضوری برای استاد دشوار است.
وزارت علوم برای مواجهه با این چالشها، باید یک برنامه انتقال تدریجی چند ترمه ارائه دهد. مثلاً ترم اول فقط درسهای نظری و کارگاهی حضوری، ترم دوم درسهای عملی و ترم سوم دفاع و سمینارها. همچنین باید بودجه ویژهای برای تعمیر و تجهیز خوابگاهها، سلفسرویسها و سرویسهای بهداشتی دانشگاهها اختصاص دهد. بدون این اقدامات، حضوری شدن میتواند به شکست بینجامد.
تجربه کشورهای دیگر در بازگشت به آموزش حضوری بعد از بحرانها
نگاهی به تجربه جهانی نشان میدهد که بازگشت به آموزش حضوری بعد از بحرانهایی مانند کرونا، همهگیری، جنگ یا بلایای طبیعی، یک فرآیند تدریجی و آگاهانه است. برای مثال، دانشگاههای آمریکا در سال ۲۰۲۱ (۱۴۰۰) بازگشت تدریجی را با اولویت دادن به دانشجویان کارشناسی ارشد و دکتری (به دلیل نیاز به پژوهش) آغاز کردند. آنها ابتدا کلاسهای آزمایشگاهی و کارگاهی را حضوری برگزار کردند و سپس کلاسهای نظری را با ظرفیت ۵۰ درصد (یک روز در میان) به حالت حضوری درآوردند. دانشگاههای اروپایی نیز از مدل ترکیبی (هیبرید) استفاده کردند که در آن دانشجو میتوانست بسته به شرایط خود، به صورت حضوری یا آنلاین در کلاس شرکت کند. این مدل تا یک سال ادامه یافت تا زیرساختها و روحیه اساتید و دانشجویان ترمیم شود. در کشورهایی که شاهد جنگ یا درگیری بودهاند (مانند اوکراین)، بازگشت به آموزش حضوری بسیار دشوارتر بوده است. اما آنها از روشهای خلاقانهای مثل ایجاد کلاسهای سیار در پناهگاهها، استفاده از فضاهای امن (دانشگاههای مناطق غربی که درگیر جنگ نیستند) و آموزش از راه دور ترکیبی (آفلاین و آنلاین) استفاده کردهاند. ایران اگرچه درگیر جنگ نظامی نیست، اما تنشهای امنیتی و حملات سایبری ممکن است روند بازگشت به حضوری را مختل کند. بنابراین وزارت علوم باید یک «برنامه پشتیبان» برای شرایط بحرانی (مثلاً قطع اینترنت یا حمله به زیرساختهای شهری) داشته باشد. نکته مهم دیگر، توجه به سلامت روان دانشجویان است. مطالعات بینالمللی نشان میدهد که بعد از همهگیری کرونا، میزان اختلالات روانی (اضطراب، افسردگی، انزوا) در میان دانشجویان تا ۵۰ درصد افزایش یافته است. بازگشت ناگهانی به محیط شلوغ دانشگاه میتواند این اختلالات را تشدید کند. بنابراین دانشگاهها باید مراکز مشاوره و روانشناسی خود را تقویت کرده و برنامههای گذار (مثل اردوهای تفریحی، کارگاههای مهارتهای اجتماعی و...) برگزار کنند. در ایران متأسفانه هنوز به این موضوع توجه چندانی نشده است.
آمادگی دانشگاهها؛ خوابگاه، تغذیه و حمل و نقل
بزرگترین دغدغه دانشجویان غیربومی، تأمین مسکن است. در ایران، حدود ۷۰ درصد دانشجویان تحصیلات تکمیلی غیربومی هستند، یعنی از شهر خود به شهر محل دانشگاه مهاجرت کردهاند. در دوران کرونا، بسیاری از این دانشجویان خوابگاههای دانشگاهی را تخلیه کردند و به شهر خود برگشتند. حالا با حضوری شدن، دوباره به خوابگاه نیاز دارند. اما آمارها نشان میدهد ظرفیت خوابگاههای دانشجویی حدود ۴۰ درصد دانشجویان کل است و این عدد برای دانشجویان دکتری (که اولویت بالاتری دارند) حدود ۶۰ درصد است. یعنی حدود ۴۰ درصد دانشجویان دکتری و ۶۰ درصد دانشجویان ارشد باید خودشان به دنبال مسکن خصوصی در شهر دانشگاهی باشند. قیمت اجارهبها در شهرهای بزرگ (تهران، اصفهان، شیراز، تبریز) طی چند سال گذشته دو برابر شده و دانشجویان توانایی پرداخت ندارند. وزارت علوم باید برنامه فوری برای افزایش ظرفیت خوابگاهها (با بازسازی ساختمانهای خالی و اجاره هتلها) داشته باشد.
دومین مسئله، تغذیه است. سلفسرویسهای دانشگاهی در سالهای کرونا یا تعطیل بودند یا با حداقل نیرو کار میکردند. کیفیت غذا پایین آمده بود. حالا باید دوباره راهاندازی شوند و علاوه بر آن، یارانه تغذیه دانشجویان (که حذف شده بود) دوباره برقرار شود. قیمت هر وعده غذا در سلف دانشگاه باید حداکثر ۳۰ درصد قیمت بیرون باشد. با تورم ۴۰ درصدی سالانه، سلفها نمیتوانند به تنهایی هزینهها را پوشش دهند و دولت باید کمک کند.
سومین مسئله، حمل و نقل درون شهری است. دانشجویان خوابگاهها معمولاً با اتوبوس و مترو به دانشگاه میروند. در دوران کرونا، ظرفیت وسایل نقلیه عمومی کاهش یافت و تعداد سرویسها کم شد. حالا باید دوباره به وضعیت عادی برگردد و تراکم مسافران افزایش یابد که خطر شیوع ویروسهای تنفسی (آنفلوآنزا و حتی کرونا) را دوباره افزایش میدهد. وزارت علوم باید با شهرداریها هماهنگ کند تا سرویسهای اختصاصی دانشجویی (اتوبوسهای دانشگاه) با رعایت پروتکلهای بهداشتی فعال شوند. بدون حل این مسائل رفاهی، حضوری شدن با اعتراضات دانشجویی مواجه خواهد شد.
آینده آموزش عالی ایران؛ درسهایی از دوران مجازی
دوران اجباری آموزش مجازی (کرونا و جنگ 12 روزه) اگرچه پر از دردسر بود، اما درسهای ارزشمندی داشت:
- یکی از مهمترین درسها، قابلیت جایگزینی برخی آموزشها با روشهای آنلاین بود. برای مثال، درسهای نظری عمومی (مانند مبانی کامپیوتر، زبان انگلیسی، تاریخ اسلام و...) را میتوان به صورت ناهمزمان (آفلاین) برگزار کرد و نیاز به حضور فیزیکی برای آنها نیست. این کار هم وقت و هم هزینه را صرفهجویی میکند. بنابراین مدل ایدهال برای آینده، مدل ترکیبی است: درسهای نظری پایه به صورت مجازی و ناهمزمان، درسهای تخصصی نظری به صورت مجازی و همزمان (وبینار) و درسهای عملی، آزمایشگاهی، دفاع و سمینار به صورت حضوری. این مدل هوشمندانه میتواند کیفیت را حفظ کند و هزینهها را کاهش دهد.
- دومین درس، اهمیت بسترهای دیجیتال است. ایران در سالهای کرونا، سامانههایی مثل «آموزشنو» و «سامانه سجاد» را ایجاد کرد که بسیار ابتدایی بودند. در مقابل، دانشگاههای جهان از پلتفرمهای قدرتمندی مثل کانوا، بلکبورد و ادوبی کانکت استفاده میکردند. وزارت علوم باید سرمایهگذاری جدی بر روی یک «سامانه جامع آموزش مجازی» انجام دهد که قابلیت برگزاری کلاسهای آنلاین با کیفیت بالا، برگزاری آزمونهای هوشمند (با نظارت تصویری)، ضبط و آرشیو خودکار جلسات و امکان تعامل پویا را داشته باشد. پس از پایان کرونا، فراموش کردن این زیرساختها اشتباه است.
- سومین درس، انعطافپذیری در قوانین آموزشی. دوران کرونا نشان داد که میتوان نمرهدهی را منعطفتر کرد، مهلت دفاع را تمدید کرد، شهریهها را کاهش داد و حتی به دانشجویان کمک هزینه اینترنت و لپتاپ داد. وزارت علوم باید بخشی از این انعطافپذیری را برای همیشه حفظ کند. مثلاً به دانشجویانی که به هر دلیل نمیتوانند به طور کامل حضوری شرکت کنند (بیماری، معلولیت، مسئولیت مراقبت از خانواده)، اجازه دهد که در برخی دروس به صورت مجازی شرکت کنند. همچنین تسهیلات وام کمبهره برای خرید لپتاپ و تجهیزات اینترنت همچنان باید ادامه یابد. آینده آموزش عالی، آینده ترکیبی است و وزارت علوم اگر هوشمندانه عمل کند، میتواند از تجارب تلخ گذشته برای ساختن سیستمی بهتر و انعطافپذیرتر استفاده کند.