اینترنت بین‌الملل حتما وصل می‌شود / تاریخ وصل شدن اینترنت

آسیانیوز ایران؛ سرویس علم وتکنولوژی:

پس از هفته‌ها قطعی و اختلال شدید در اینترنت بین‌الملل، سرانجام مقام ارشد دفتر رئیس‌جمهور وعده داد که «اینترنت بین‌الملل حتما وصل می‌شود». معاون ارتباطات دفتر رئیس‌جمهور با اشاره به اینکه محدودیت‌های فعلی ناشی از ملاحظات امنیتی دوران جنگ است، تأکید کرد که دولت قصدی برای دائمی شدن این محدودیت‌ها ندارد. این اظهارات در حالی مطرح می‌شود که روزها و هفته‌های سختی برای کاربران اینترنت در ایران گذشته است. قطعی‌های مکرر، کاهش شدید سرعت و عدم دسترسی به شبکه‌های اجتماعی خارجی، معیشت دیجیتال هزاران کسب‌وکار آنلاین را با تهدید مواجه کرده است. بسیاری از فعالان اقتصادی از ورشکستگی نزدیک خود می‌گویند. حالا وعده مقام دولتی، امیدی تازه در دل آنها ایجاد کرده است.

معاون ارتباطات دفتر رئیس‌جمهور تصریح کرد: «محدودیت‌های ایجادشده ناشی از ملاحظات فنی، امنیتی و نظامی بوده است.» به عبارت دیگر، این محدودیت‌ها ناشی از تصمیم سیاسی برای سانسور یا محدودیت دائمی نیست، بلکه اقدامی موقتی و ناشی از شرایط خاص جنگی است که کشور در آن به سر می‌برد. با فروکش کردن تنش‌های نظامی، زمینه برای رفع محدودیت‌ها فراهم خواهد شد. یکی از مهم‌ترین جملات این مقام مسئول این بود: «دسترسی به اینترنت همانند بسیاری از خدمات عمومی، حق طبیعی شهروندان است و دولت نیز قصد سلب این حق را ندارد». این جمله از زبان یک مقام ارشد دولتی، یک تغییر گفتمان مهم محسوب می‌شود. در سال‌های گذشته، گاهی اینترنت به عنوان یک «کالای لوکس» یا «ابزاری برای سرگرمی» تلقی می‌شد، اما اینبار تأکید بر «حق طبیعی شهروندان» نشان از درک عمیق‌تر از اهمیت اینترنت در زندگی امروز دارد.

با این حال، معاون ارتباطات دفتر رئیس‌جمهور قید مهمی را نیز اضافه کرد: «در شرایط خاص و اضطراری، مسئله امنیت کشور بر بسیاری از حوزه‌های دیگر تقدم پیدا می‌کند». این بدان معناست که تا زمانی که تهدیدات امنیتی (جنگ، حملات سایبری، تروریسم) ادامه داشته باشد، دولت ممکن است محدودیت‌های موقتی را اعمال کند. اما به محض اینکه شرایط به حالت عادی بازگردد، اینترنت بین‌الملل نیز به حالت عادی بازخواهد گشت. وعده اتصال اینترنت بین‌الملل در حالی مطرح می‌شود که پیش از این، وزیر ارتباطات نیز گفته بود که «شبانه‌روز در تلاش برای برقراری اینترنت بین‌الملل در اسرع وقت هستیم». اما تاکنون پیشرفت ملموسی حاصل نشده است. فعالان اقتصادی و کاربران عادی امیدوارند که این بار وعده‌ها رنگ واقعیت به خود بگیرد و ظرف روزهای آینده، شاهد عادی‌سازی اینترنت بین‌الملل باشیم.

یکی از نکات مثبت اظهارات معاون ارتباطات دفتر رئیس‌جمهور، «عدم قصد دولت برای دائمی شدن محدودیت‌ها» است. در فضای مجازی، شایعاتی مبنی بر اینکه دولت قصد دارد این محدودیت‌ها را به بهانه جنگ، دائمی کند، منتشر شده بود. این اظهارات می‌تواند تا حد زیادی این شایعات را خنثی کند و به جامعه آرامش ببخشد. اگرچه وعده‌ها باید با عمل همراه شود، اما نفس این موضع‌گیری ارزشمند است. در مجموع، به نظر می‌رسد که دولت به این جمع‌بندی رسیده است که محدودیت اینترنت بین‌الملل نه تنها کارایی امنیتی نداشته (چرا که گروه‌های تروریستی و خرابکار از روش‌های ارتباطی جایگزین استفاده می‌کنند)، بلکه هزینه‌های اقتصادی و اجتماعی سنگینی را به کشور تحمیل کرده است. بنابراین، به محض رفع موانع امنیتی، شاهد عادی‌سازی خواهیم بود. اما سؤال اصلی اینجاست: «کی؟» پاسخ به این سؤال را باید در ساعات و روزهای آینده از زبان مسئولان فنی شنید.

ابعاد امنیتی و فنی محدودیت‌های اینترنت بین‌الملل در دوران جنگ

معاون ارتباطات دفتر رئیس‌جمهور به صراحت اعلام کرد که «محدودیت‌های ایجادشده ناشی از ملاحظات فنی، امنیتی و نظامی بوده است». در شرایط جنگ، یکی از تاکتیک‌های رایج، قطع یا مختل کردن ارتباطات بین‌الملل دشمن برای جلوگیری از نشت اطلاعات، هماهنگی عملیات‌های خرابکارانه، و نفوذ سایبری است. ایران نیز در ماه‌های اخیر هدف حملات سایبری گسترده از سوی گروه‌های وابسته به آمریکا و اسرائیل قرار گرفته است. قطع اینترنت بین‌الملل می‌تواند یک اقدام دفاعی برای کاهش سطح آسیب‌پذیری زیرساخت‌های حیاتی (نیروگاه‌ها، شبکه برق، سیستم بانکی، و...) باشد. به عبارت دیگر، ممکن است این قطعی، یک «جنگ افزار دفاعی» باشد تا «ابزار سرکوب داخلی». با این حال، کارشناسان امنیت سایبری معتقدند که قطع کامل اینترنت بین‌الملل، یک شمشیر دو لبه است. از یک سو، دسترسی هکرهای خارجی به سیستم‌های داخلی را محدود می‌کند. اما از سوی دیگر، ارتباط تیم‌های دفاع سایبری ایران با مراکز بین‌المللی (مثل شرکت‌های امنیتی مستقر در اروپا و آمریکا) را نیز قطع می‌کند. همچنین گروه‌های خرابکار معمولاً از ارتباطات رمزنگاری شده و باندهای اختصاصی (مثل ماهواره‌ای) استفاده می‌کنند که به اینترنت عمومی وابسته نیست. بنابراین، قطع اینترنت عمومی بیشتر به مردم عادی و کسب‌وکارها آسیب می‌زند تا گروه‌های حرفه‌ای. شاید به همین دلیل است که دولت به این جمع‌بندی رسیده که محدودیت فعلی کارایی کافی نداشته و باید به حالت عادی بازگردد.

نکته مهم دیگر، «فوری بودن» وعده اتصال نیست، بلکه «قطعی بودن» آن است. معاون ارتباطات دفتر رئیس‌جمهور نگفته «امیدواریم وصل شود» یا «در آینده وصل خواهد شد»، بلکه با قاطعیت گفته «حتما وصل می‌شود». این قید «حتما» نشان می‌دهد که تصمیم در بالاترین سطوح اتخاذ شده و فقط منتظر رفع موانع فنی یا امنیتی هستند. همچنین تأکید بر «عدم قصد دائمی شدن» نشان می‌دهد که دولت نگران افکار عمومی است و نمی‌خواهد به عنوان یک دولت سانسورچی شناخته شود. با کاهش تنش‌های نظامی (که احتمالاً در هفته‌های آینده رخ خواهد داد)، شاهد عادی‌سازی تدریجی اینترنت خواهیم بود.

تأثیر وعده اتصال بر کسب‌وکارها و فضای اقتصادی کشور

خبر اتصال قریب‌الوقوع اینترنت بین‌الملل، یک سیگنال مثبت قوی به بازار سرمایه، کسب‌وکارهای آنلاین، استارتاپ‌ها و فعالان اقتصادی است. در هفته‌های اخیر، به دلیل قطعی اینترنت، بسیاری از شرکت‌های دانش‌بنیان که برای صادرات خدمات (مثل برنامه‌نویسی، طراحی گرافیک، ترجمه، و...) به اینترنت پایدار وابسته بودند، قراردادهای خود را از دست داده بودند. صرافی‌های ارز دیجیتال، سایت‌های فروشگاهی بین‌المللی (مثل آمازون و ابی)، و فریلنسرها عملاً فلج شده بودند. با اعلام این خبر، این کسب‌وکارها می‌توانند برنامه‌ریزی خود را برای بازگشت به چرخه اقتصادی آغاز کنند. به عنوان مثال، یک برنامه‌نویس فریلنسر که کار خود را در پلتفرم‌های خارجی از دست داده بود، حالا می‌تواند دوباره رزومه خود را به روز کند و منتظر اتصال بماند. همچنین، این خبر می‌تواند بر قیمت دلار و طلا در بازار داخلی نیز تأثیر بگذارد. در هفته‌های اخیر، به دلیل قطع اینترنت و کاهش صادرات خدمات فنی و مهندسی (که یکی از منابع تأمین ارز است)، نرخ دلار افزایش یافته بود. با وعده اتصال، انتظار می‌رود که بازار ارز تا حدودی آرام شود و قیمت دلار در محدوده فعلی تثبیت گردد یا حتی کمی کاهش یابد. با این حال، اثر واقعی زمانی ظاهر می‌شود که اینترنت وصل شود و جریان ارز حاصل از صادرات خدمات دوباره برقرار گردد. تا آن زمان، بازار در حالت انتظار باقی می‌ماند. نکته مهم، لزوم برنامه‌ریزی برای «جبران خسارت» کسب‌وکارهای آسیب دیده است. دولت باید تسهیلاتی (مثل وام‌های کم بهره، معافیت مالیاتی، و... ) برای کسب‌وکارهایی که در دوره قطع اینترنت متحمل ضرر شدند، در نظر بگیرد. همچنین بسته‌های حمایتی برای شرکت‌های دانش‌بنیان صادرات محور (که قراردادهای ارزی خود را از دست داده‌اند) ضروری است. اگر دولت فقط اینترنت را وصل کند و به فکر جبران خسارت نباشد، بسیاری از کسب‌وکارهای کوچک ممکن است به دلیل نبود نقدینگی، حتی پس از اتصال هم نتوانند دوباره راه بیفتند. بنابراین، وعده اتصال باید همراه با بسته حمایت اقتصادی باشد.

نقد و بررسی وعده‌های قبلی و الزامات تحقق وعده جدید

متأسفانه در گذشته، مقامات دولتی وعده‌های مشابهی درباره «اتصال قریب‌الوقوع اینترنت» داده بودند که محقق نشد. برای مثال، وزیر ارتباطات چند هفته پیش گفته بود که «شبانه‌روز در تلاش برای برقراری اینترنت بین‌الملل در اسرع وقت هستیم»، اما عملاً تغییری حاصل نشد. بنابراین، کاربران حق دارند نسبت به وعده جدید بدبین باشند. برای اینکه این وعده باورپذیر شود، معاون ارتباطات دفتر رئیس‌جمهور باید یک «ضرب‌الاجل مشخص» (مثلاً «تا پایان هفته آینده» یا «تا ۱۰ روز آینده») اعلام می‌کرد. عدم اعلام زمان دقیق، این شائبه را ایجاد می‌کند که شاید این وعده نیز از جنس «وعده‌های انتخاباتی» باشد و نه یک تصمیم عملیاتی.

الزامات تحقق وعده عبارتند از:

1. اول، رفع موانع امنیتی که باعث قطع اینترنت شده است. اگر این موانع فنی هستند (مثل تعمیر تجهیزات آسیب دیده در حملات سایبری)، باید تیم‌های فنی هر چه سریعتر اقدام کنند. اگر موانع امنیتی هستند (مثل احتمال نفوذ هکرها از طریق اینترنت باز)، باید راهکارهای جایگزین (مثل فیلترینگ هوشمند به جای قطع کامل) اجرا شود.
2. دوم، هماهنگی بین وزارت ارتباطات، وزارت دفاع، و شورای عالی امنیت ملی. قطع اینترنت یک تصمیم فراقوه‌ای است و صرفاً با دستور وزارت ارتباطات وصل نمی‌شود. نیاز به چراغ سبز شورای عالی امنیت ملی دارد که بالاترین مرجع تصمیم‌گیری در مورد مسائل امنیتی کشور است.
3. سوم، اطلاع‌رسانی شفاف به مردم. اگر قرار است اینترنت تا تاریخ مشخصی وصل شود، صداوسیما و خبرگزاری‌های رسمی باید مرتب وضعیت را گزارش دهند. اگر تأخیری رخ می‌دهد، علت آن شفافاً اعلام شود تا شایعات کاهش یابد.

به عنوان جمع‌بندی، وعده معاون ارتباطات دفتر رئیس‌جمهور یک گام مثبت در جهت کاهش نگرانی‌های عمومی است، اما برای تحقق آن باید اقدام عملی صورت گیرد. کاربران ایرانی امیدوارند که این بار «حتما» به معنای واقعی کلمه باشد و ظرف روزهای آینده، شاهد بازگشت اینترنت آزاد و پایدار به کشور باشیم. اقتصاد دیجیتال ایران به شدت به اینترنت بین‌الملل وابسته است و هر روز تأخیر، به معنای از دست رفتن فرصت‌های شغلی و ارزی برای هزاران جوان ایرانی است.