آسیانیوز ایران؛ سرویس اجتماعی:
اگر ساکن تهران هستید و هر روز با مترو و اتوبوس رفتوآمد میکنید، این خبر را از دست ندهید؛ قرار است هزینه حملونقل عمومی برای حدود ۸۰ درصد مردم پایتخت به شدت کاهش یابد. عضو شورای شهر تهران از تصویب طرح یکفوریتی «اصلاح نظام یکپارچه بلیت الکترونیک حملونقل عمومی شهر تهران» خبر داد. این طرح با ۱۳ رأی موافق در صحن شورای شهر تهران به تصویب رسید و اکنون برای بررسی بیشتر به کمیسیون مربوطه ارجاع شده است. آقامیری تأکید کرد که این طرح باید در اسرع وقت در صحن شورای شهر برای تصویب نهایی ارائه شود.
اگر این طرح به تصویب نهایی برسد، هزینه بلیت مترو و اتوبوس برای حدود ۸۰ درصد مردم تهران بین ۷۰ تا ۱۰۰ درصد رایگان خواهد شد. این یعنی دهکهای پایین درآمدی و اقشار کمدرآمد، عملاً میتوانند به صورت رایگان از حملونقل عمومی استفاده کنند. این اقدام در شرایطی انجام میشود که هزینههای زندگی روز به روز در حال افزایش است و حملونقل عمومی یکی از دغدغههای اصلی خانوادههای تهرانی محسوب میشود. در گزارش پیش رو، جزئیات کامل این طرح، گروههای هدف، نحوه اجرا و تأثیر آن بر زندگی روزمره تهرانیها را برای شما مخاطبان عزیز تشریح خواهیم کرد.
جزئیات طرح یکفوریتی اصلاح نظام بلیت الکترونیک
طرح یکفوریتی «اصلاح نظام یکپارچه بلیت الکترونیک حملونقل عمومی شهر تهران» که با ۱۳ رأی موافق در صحن شورای شهر به تصویب رسیده است، یکی از مهمترین طرحهای حمایتی در حوزه حملونقل عمومی پایتخت در سالهای اخیر محسوب میشود. عنوان «یکفوریتی» به این معناست که طرح به دلیل اهمیت و فوریت ویژه، بدون طی کردن روال عادی و طولانی کمیسیونها، مستقیماً در صحن شورا مطرح و تصویب شده است. این نشان از عزم جدی شورای شهر برای اجرای سریع این طرح دارد. اما تصویب در صحن شورا، پایان کار نیست. این طرح اکنون برای «بررسی بیشتر» به کمیسیون مربوطه (احتمالاً کمیسیون عمران و حملونقل شورای شهر) ارجاع شده است. در این کمیسیون، جزئیات فنی، مالی و اجرایی طرح بررسی میشود. از جمله مهمترین مسائلی که در کمیسیون باید تعیین تکلیف شود: «منابع مالی» تأمین هزینههای ناشی از رایگان شدن بلیت (چون بلیت فروشی یکی از منابع درآمد شرکت مترو و اتوبوسرانی است)، «سازوکار شناسایی دهکهای هدف» (چگونه تشخیص دهیم کدام شهروند در ۸۰ درصد هدف قرار میگیرد؟)، و «زمانبندی اجرا» (طرح از چه تاریخی اجرایی میشود؟). پس از بررسی در کمیسیون، طرح مجدداً به صحن شورا بازمیگردد برای «تصویب نهایی». اگر در صحن نهایی نیز رأی آورد (که انتظار میرود با توجه به رأی ۱۳ موافق در مرحله اول، این اتفاق بیفتد)، طرح برای اجرا به شهرداری تهران ابلاغ میشود. آقامیری، عضو شورای شهر، تأکید کرده است که این فرآیند باید «در اسرع وقت» انجام شود. پیشبینی میشود ظرف یک تا دو ماه آینده، طرح نهایی شده و اجرای آن آغاز گردد.
چه کسانی مشمول رایگان شدن ۷۰ تا ۱۰۰ درصدی میشوند؟
یکی از مهمترین سوالاتی که پس از شنیدن این خبر برای شهروندان تهرانی ایجاد میشود، این است: «آیا من جزو آن ۸۰ درصد هستم؟» و «درصد رایگان شدن بلیت من چقدر است؟ ۷۰ درصد یا ۱۰۰ درصد؟» پاسخ به این سوالات به «دهک درآمدی» هر شهروند بستگی دارد. بر اساس اطلاعات اولیه از طرح، شهروندان بر اساس دهکهای درآمدی (۱ تا ۱۰) به چند گروه تقسیم میشوند.
دهکهای پایین (احتمالاً دهکهای ۱ تا ۳) مشمول «۱۰۰ درصد رایگان» میشوند. این گروه عمدتاً شامل افراد تحت پوشش نهادهای حمایتی (کمیته امداد، بهزیستی)، کارگران با حداقل حقوق، و خانوادههای بسیار کمدرآمد هستند. این افراد از هماکنون میتوانند به صورت کاملاً رایگان از مترو و اتوبوس استفاده کنند. دهکهای متوسط (احتمالاً دهکهای ۴ تا ۶) مشمول «۷۰ درصد رایگان» میشوند. یعنی حدود ۳۰ درصد قیمت بلیت را باید پرداخت کنند. هدف این گروه، کارمندان بخش دولتی و خصوصی با درآمد متوسط، معلمان، پرستاران و... هستند.
دهکهای بالا (دهکهای ۷ تا ۱۰) مشمول این طرح نمیشوند و همچنان باید بلیت را به قیمت کامل (۱۰۰ درصد) خریداری کنند. اما نکته مهم این است که حدود ۸۰ درصد مردم تهران در دهکهای ۱ تا ۶ قرار دارند. به عبارت دیگر، اکثریت قریب به اتفاق تهرانیها (۸ نفر از هر ۱۰ نفر) از این طرح بهرهمند خواهند شد. این یک اقدام عدالتمحور و حمایت از اقشار کمدرآمد و متوسط جامعه است. البته جزئیات دقیق (مرز دهکها، نحوه تطبیق با سیستم بلیت الکترونیک) هنوز اعلام نشده و باید در کمیسیون مربوطه تعیین تکلیف شود.
تأمین منابع مالی؛ بزرگترین چالش پیش رو
بیتردید بزرگترین چالش در اجرای این طرح، «تأمین منابع مالی» است. شرکت بهرهبرداری متروی تهران و سازمان اتوبوسرانی، بخش قابل توجهی از درآمدهای خود را از محل فروش بلیت تأمین میکنند. با رایگان شدن بلیت برای ۸۰ درصد مسافران (به صورت ۱۰۰ درصد یا ۷۰ درصد)، درآمد این شرکتها به شدت کاهش مییابد. اگر این کاهش درآمد جبران نشود، ممکن است کیفیت خدمات (نظافت، تعمیر و نگهداری، امنیت، و...) کاهش یابد یا شرکتهای حملونقل با کسری بودجه مواجه شوند.
راهکار پیشنهادی برای جبران این کسری، تزریق بودجه از سوی «دولت» یا «شهرداری تهران» است. شهرداری تهران به عنوان مسئول اصلی اداره مترو و اتوبوسرانی، باید ردیف بودجه مشخصی را برای «یارانه حملونقل عمومی» در نظر بگیرد. همچنین دولت نیز میتواند از طریق «تبصرههای بودجه» یا «هدفمندی یارانهها» بخشی از هزینهها را تقبل کند. برخی کارشناسان پیشنهاد میدهند که مالیات بر خودروهای شخصی یا عوارض ترافیک افزایش یابد و درآمد حاصل از آن به حملونقل عمومی اختصاص یابد (مدل «مزایدههای جادهای»).
منبع دیگر درآمد، «فروش فضای تبلیغاتی» در ایستگاهها و داخل مترو و اتوبوس است. شهرداری میتواند با برگزاری مناقصه، فضای تبلیغاتی را به شرکتهای خصوصی بفروشد و درآمد آن را صرف جبران کاهش درآمد بلیت کند. همچنین مشارکت بخش خصوصی در قالب «پروژههای مشارکتی» (مثلاً ساخت ایستگاههای جدید در ازای بهرهبرداری از فضاهای تجاری مجاور) میتواند کمککننده باشد. در نهایت، باید دید کمیسیون مربوطه در شورای شهر چه راهکاری را تصویب میکند. بدون تأمین منابع مالی پایدار، اجرای این طرح با مشکل جدی مواجه خواهد شد.
مزایای اجتماعی و زیستمحیطی طرح
اجرای این طرح، فراتر از کمک به معیشت مردم، مزایای اجتماعی و زیستمحیطی مهمی نیز به همراه خواهد داشت.
- مهمترین مزیت، «کاهش استفاده از خودروهای شخصی» است. وقتی بلیت مترو و اتوبوس برای اکثر مردم رایگان یا بسیار ارزان شود، انگیزه استفاده از خودروی شخصی کاهش مییابد. این یعنی ترافیک کمتر در سطح شهر، که به نفع همه شهروندان (حتی کسانی که همچنان با خودروی شخصی تردد میکنند) است. کاهش ترافیک، زمان سفر را کوتاهتر، استرس رانندگی را کمتر، و مصرف سوخت را کاهش میدهد.
- دومین مزیت، «کاهش آلودگی هوا» است. خودروهای شخصی (به ویژه خودروهای فرسوده) یکی از اصلیترین منابع آلایندههای هوا در تهران هستند (سهم حدود ۷۰ تا ۸۰ درصد). هرچه تعداد خودروهای شخصی در سطح شهر کمتر باشد، آلودگی هوا نیز کاهش مییابد. این موضوع به طور مستقیم بر سلامت شهروندان تأثیر میگذارد: کاهش بیماریهای تنفسی و قلبی، کاهش مراجعه به بیمارستانها و مراکز درمانی، و افزایش امید به زندگی. در شرایطی که جنگ تحمیلی سوم و تحریمها، منابع نظام سلامت را تحت فشار قرار داده است، هر اقدامی که بار بیماری را کاهش دهد، حیاتی است.
- سومین مزیت، «عدالت اجتماعی» و «کاهش فاصله طبقاتی» است. دسترسی به حملونقل عمومی ارزان و باکیفیت، یکی از شاخصهای مهم «عدالت شهری» است. افراد کمدرآمد که توانایی خرید خودروی شخصی یا استفاده از تاکسیهای اینترنتی (اسنپ، تپسی) را ندارند، شدیداً به حملونقل عمومی وابسته هستند. رایگان شدن بلیت برای این گروه، به معنای افزایش قدرت خرید آنها و کاهش فشار اقتصادی بر خانوادههایشان است. همچنین دانشآموزان و دانشجویان (که بسیاری از آنها در دهکهای پایین قرار دارند) میتوانند به راحتی و بدون دغدغه هزینه بلیت، به مدرسه و دانشگاه رفتوآمد کنند. این طرح، گامی اساسی در جهت «شهر برای همه» است.
گامهای بعدی و چشمانداز اجرا
پس از تصویب نهایی طرح در شورای شهر (که پیشبینی میشود ظرف یک تا دو ماه آینده انجام شود)، شهرداری تهران موظف است زیرساختهای فنی و اجرایی را فراهم کند.
- مهمترین گام، «بهروزرسانی سیستم بلیت الکترونیک» است. سیستم فعلی (کارت بلیت مترو) باید طوری بازطراحی شود که بتواند دهک درآمدی هر شهروند را تشخیص دهد و به صورت خودکار قیمت مناسب را از کارت کسر کند (صفر تومان برای دهکهای پایین، ۳۰ درصد قیمت برای دهکهای متوسط). این کار نیازمند هماهنگی با سازمان هدفمندی یارانهها و سایر نهادهای مرتبط برای دسترسی به دادههای دهکبندی درآمدی است.
- گام دوم، «آموزش شهروندان» و «فرهنگسازی» است. بسیاری از شهروندان ممکن است از جزئیات طرح مطلع نباشند یا نحوه استفاده از کارت بلیت الکترونیک جدید را ندانند. شهرداری باید از طریق رسانهها (تلویزیون، رادیو، روزنامهها، شبکههای اجتماعی)، پوسترها و تراکتهای اطلاعرسانی در ایستگاههای مترو و اتوبوس، و همچنین آموزش مستقیم در محل (با کمک مأموران اجرایی) این اطلاعات را به شهروندان منتقل کند. هدف این است که «هیچ شهروند واجد شرایطی» به دلیل عدم آگاهی، از مزایای طرح محروم نماند.
- گام سوم، «ارزیابی مستمر» و «بهبود تدریجی» طرح است. هیچ طرحی از ابتدا کامل نیست. شورای شهر و شهرداری باید یک «سامانه نظارت و ارزیابی» ایجاد کنند تا نقاط قوت و ضعف طرح را شناسایی کرده و در ماههای اول اجرا، اصلاحات لازم را اعمال کنند. همچنین باید «خط تلفن ویژه» برای پاسخگویی به سوالات و شکایات شهروندان در نظر گرفته شود. در نهایت، اگر طرح موفقیتآمیز ارزیابی شود، میتواند به عنوان الگویی برای سایر کلانشهرهای ایران (اصفهان، مشهد، شیراز، تبریز، کرج) نیز مورد استفاده قرار گیرد. چشمانداز نهایی، ایجاد یک «شبکه حملونقل عمومی رایگان و باکیفیت» برای تمام شهروندان ایرانی است؛ هرچند این هدف بلندمدت، مستلزم عزم ملی و سرمایهگذاری کلان است.