آسیانیوز ایران؛ سرویس سلامت و زیبایی:
هر ۳۰ دقیقه، یک زن ایرانی به جمع بیماران مبتلا به سرطان پستان اضافه میشود. این آمار تکاندهنده، هشداری جدی برای زنان، خانوادهها و نظام سلامت کشور است. سرطان پستان سالهاست که به عنوان شایعترین سرطان در میان زنان ایرانی شناخته میشود، اما آنچه امروز نگرانی متخصصان را دوچندان کرده، نه فقط شیوع این بیماری، بلکه کاهش سن ابتلا، افزایش سالانه موارد جدید و تشخیص دیرهنگام آن است. بر اساس آمارهای منتشرشده، سالانه حدود ۱۷ تا ۲۰ هزار مورد جدید سرطان پستان در ایران ثبت میشود. نرخ رشد سالانه این بیماری بین ۴ تا ۶ درصد برآورد شده است. اگر این روند ادامه پیدا کند، آمار ابتلا تا سال ۲۰۳۰ میلادی ممکن است دو برابر شود. این یعنی در کمتر از یک دهه، ایران با موج عظیمی از بیماران سرطانی مواجه خواهد شد که نظام درمانی را تحت فشار شدید قرار میدهد.
یکی از نگرانکنندهترین یافتهها، کاهش سن ابتلا در ایران است. میانگین سنی ابتلا به سرطان پستان در ایران حدود ۱۰ سال کمتر از میانگین جهانی است. بسیاری از زنان ایرانی در دهه چهارم و پنجم زندگی (۳۰ تا ۵۰ سالگی) با این بیماری مواجه میشوند. این موضوع پیامدهای اجتماعی، خانوادگی و اقتصادی گستردهای دارد؛ چرا که این زنان در اوج فعالیت شغلی و مسئولیتهای خانوادگی خود هستند. آمارها نشان میدهد از هر ۸ زن ایرانی، احتمال ابتلای یک نفر به سرطان پستان وجود دارد. این رقم در مقایسه با کشورهای توسعهیافته (۱ در هر ۱۰ زن در آمریکا) بالاتر است و نشان از شدت خطر در ایران دارد. متخصصان میگویند سهم عوامل ژنتیکی در سرطان پستان حدود ۱۰ تا ۱۵ درصد است و بقیه موارد به عوامل محیطی و سبک زندگی مرتبط میشود.
روند ابتلا به سرطان پستان در کشور نگرانکننده شده و نیاز به آگاهیبخشی عمومی بیش از هر زمان دیگری احساس میشود. ترکیبی از عوامل ژنتیکی، سبک زندگی ناسالم و تأخیر در غربالگری باعث شده آمار بیماری در سالهای اخیر افزایش پیدا کند. بسیاری از زنان تصور میکنند اگر سابقه خانوادگی ندارند، در معرض خطر نیستند، در حالی که بخش قابل توجهی از مبتلایان هیچ سابقه ژنتیکی شناختهشدهای ندارند. متخصصان عوامل متعددی را در رشد سرطان پستان در ایران مؤثر میدانند: کاهش فعالیت بدنی، افزایش مصرف غذاهای فرآوریشده، اضافه وزن و چاقی، استرس مزمن و کمخوابی. همچنین تغییر الگوی فرزندآوری (افزایش سن ازدواج، کاهش تعداد فرزندان، کوتاه شدن دوره شیردهی) نیز از دیگر عوامل خطر محسوب میشود. آلودگی هوا و قرار گرفتن طولانیمدت در معرض مواد شیمیایی نیز از جمله عوامل مورد توجه پژوهشگران است.
یکی از بزرگترین مشکلات در ایران، مراجعه دیرهنگام بیماران است. بسیاری از زنان زمانی به پزشک مراجعه میکنند که توده بزرگ شده یا بیماری به غدد لنفاوی رسیده است. در حالی که اگر بیماری زود تشخیص داده شود، احتمال درمان کامل بسیار بالاست (بیش از ۹۰ درصد در مراحل اولیه). ترس از ماموگرافی، عدم آگاهی از علائم هشداردهنده و کمبود مراکز غربالگری از دلایل این تأخیر هستند. متخصصان تأکید میکنند: «موثرترین سلاح در برابر سرطان پستان، تشخیص زودهنگام است.» خودآزمایی ماهانه از سن ۲۰ سالگی، معاینه سالانه توسط پزشک از سن ۳۰ سالگی و ماموگرافی سالانه از سن ۴۰ سالگی، سه رکن اصلی تشخیص زودهنگام هستند. زنان دارای سابقه خانوادگی باید از سنین پایینتر (حدود ۱۰ سال زودتر از سن ابتلای نزدیکترین خویشاوند مبتلا) غربالگری را آغاز کنند. سرطان پستان قابل پیشگیری کامل نیست، اما با آگاهی و اقدام به موقع، میتوان از بسیاری از مرگهای زودهنگام جلوگیری کرد.
اپیدمیولوژی سرطان پستان در ایران؛ آمار و روندها
سرطان پستان با شیوع ۱۷ تا ۲۰ هزار مورد جدید سالانه، نه تنها شایعترین سرطان در میان زنان ایرانی است، بلکه روند رشد آن نیز نگرانکننده میباشد. نرخ رشد سالانه ۴ تا ۶ درصد در مقایسه با نرخ رشد جهانی (حدود ۱ تا ۲ درصد) بسیار بالاست. اگر این روند ادامه یابد، پیشبینی میشود تا سال ۲۰۳۰ (حدود ۹ سال دیگر) آمار سالانه مبتلایان به ۳۵ تا ۴۰ هزار نفر برسد. این یعنی ظرف یک دهه، تعداد بیماران جدید دو برابر خواهد شد. چنین رشدی سیستم درمانی، منابع دارویی و حتی مراکز جراحی و رادیوتراپی را تحت فشار شدید قرار خواهد داد. کاهش سن ابتلا یکی دیگر از ویژگیهای اپیدمیولوژیک سرطان پستان در ایران است. میانگین سنی ابتلا در ایران حدود ۴۵ تا ۵۰ سال است، در حالی که در کشورهای غربی این رقم ۵۵ تا ۶۰ سال است. این یعنی زنان ایرانی یک دهه زودتر در معرض خطر قرار میگیرند. پیامد این پدیده، افزایش تعداد سالهای از دست رفته زندگی (Years of Life Lost) و همچنین فشار بر زنان در سنین باروری و اوج فعالیت شغلی است. بسیاری از مبتلایان، مادران جوان یا شاغلانی هستند که مسئولیت خانواده را بر عهده دارند. ابتلا در این سنین، آثار روانی، اجتماعی و اقتصادی سنگینی به همراه دارد.
آمار «۱ در هر ۸ زن ایرانی» (۱۲.۵ درصد) در مقایسه با آمار جهانی «۱ در هر ۱۰ زن آمریکایی» (۱۰ درصد) و «۱ در هر ۱۲ زن اروپایی» (۸.۳ درصد) بالاتر است. این تفاوت نشاندهنده این است که عوامل خطر در ایران شدیدتر است و یا سیستم ثبت و تشخیص موارد در ایران کاملتر شده است. با این حال، حتی اگر بخشی از این تفاوت به دلیل ثبت دقیقتر باشد، باز هم آمار ۱ در هر ۸ زن، یک زنگ خطر جدی است. متخصصان معتقدند اگر غربالگری همگانی انجام شود و آگاهی عمومی افزایش یابد، احتمالاً موارد بیشتری در مراحل اولیه شناسایی خواهند شد که آمار ابتلا را افزایش میدهد اما مرگ و میر را کاهش میدهد.
عوامل خطر؛ از سبک زندگی تا ژنتیک و محیط زیست
متخصصان سه دسته عامل خطر را برای سرطان پستان شناسایی کردهاند: عوامل غیرقابل تغییر (سن، جنسیت، سابقه خانوادگی و جهشهای ژنتیکی مانند BRCA1 و BRCA2)، عوامل مرتبط با سبک زندگی (تغذیه، تحرک، وزن، استرس، الکل و دخانیات) و عوامل هورمونی و باروری. در ایران، مهمترین دلیل افزایش سرطان، دسته دوم و سوم هستند. تغییر الگوی زندگی زنان ایرانی در دهههای اخیر (کاهش تحرک بدنی، افزایش مصرف فست فود، افزایش وزن، استرس شغلی و زندگی شهری) به طور مستقیم با افزایش سرطان مرتبط است. مصرف روزانه غذاهای فرآوریشده، حاوی چربیهای ترانس و مواد نگهدارنده، ریسک ابتلا را تا ۳۰ درصد افزایش میدهد.
عوامل هورمونی و باروری در ایران دستخوش تغییرات اساسی شده است. میانگین سن ازدواج در تهران به بالای ۳۰ سال رسیده، میانگین تعداد فرزندان از ۶ در دهه ۶۰ به کمتر از ۲ در حال حاضر کاهش یافته، و دوره شیردهی نیز (به دلیل اشتغال مادران) کوتاهتر شده است. هر یک از این عوامل به تنهایی ریسک سرطان پستان را افزایش میدهند: بارداری زودهنگام (قبل از ۳۰ سالگی) و داشتن فرزندان بیشتر (بیش از ۳ فرزند) و شیردهی طولانیمدت (بیش از یک سال) به عنوان عوامل محافظتکننده شناخته میشوند. متأسفانه در ایران همه این شاخصها در جهت افزایش خطر حرکت کردهاند. استرس مزمن و کمخوابی نیز دو عامل پنهان اما مهم در جامعه امروز ایران هستند. مطالعات نشان داده است که استرس طولانیمدت با افزایش سطح کورتیزول و کاهش فعالیت سیستم ایمنی، زمینه را برای رشد سلولهای سرطانی فراهم میکند. زندگی در شهرهای بزرگ با آلودگی هوا، ترافیک، فشارهای اقتصادی و ناامنی شغلی، همگی استرس مزمن ایجاد میکنند. متأسفانه این عوامل کمتر مورد توجه قرار میگیرند. در حالی که مدیریت استرس از طریق مدیتیشن، ورزش منظم، و خواب کافی (۷ تا ۸ ساعت در شبانه روز)، میتواند بخشی از این خطر را کاهش دهد.
تشخیص دیرهنگام؛ چالش بزرگ نظام سلامت ایران
یکی از مهمترین معضلات سرطان پستان در ایران، تشخیص دیرهنگام است. در حالی که تشخیص زودهنگام (در مرحله ۱) شانس درمان کامل را تا بیش از ۹۰ درصد افزایش میدهد، متأسفانه بیش از ۴۰ درصد بیماران ایرانی در مراحل ۲ و ۳ و گاهی ۴ تشخیص داده میشوند. دلایل متعددی برای این پدیده وجود دارد:
- نخست، ترس از ماموگرافی و عدم آگاهی از اهمیت آن. بسیاری از زنان فکر میکنند ماموگرافی دردناک یا مضر است (در حالی که دوز اشعه آن بسیار ناچیز است).
- دوم، دسترسی محدود به مراکز غربالگری در شهرستانها و مناطق محروم.
- سوم، عدم وجود برنامه منظم غربالگری ملی مانند بسیاری از کشورهای توسعهیافته (مثلاً برنامه «غربالگری ملی سرطان پستان» در انگلستان).
خودآزمایی ماهانه پستان یک ابزار ساده، رایگان و در دسترس است که متأسفانه بسیاری از زنان آن را بلد نیستند یا انجام نمیدهند.
راهنمای صحیح خودآزمایی
چند روز پس از پایان قاعدگی (زمانی که پستانها کمتر حساس هستند)، جلوی آینه بایستید و هر دو پستان را از نظر تغییر شکل، فرورفتگی، قرمزی یا تورم بررسی کنید. سپس دستها را بالای سر ببرید و حرکات را تکرار کنید. سپس دراز بکشید و با حرکات دایرهوار، تمام بافت پستان و زیربغل را لمس کنید تا وجود هرگونه توده یا سفتی احساس شود. اگر تودهای پیدا شد، وحشت نکنید (۸۰ درصد تودهها خوش خیم هستند) اما حتماً به پزشک مراجعه کنید.
ماموگرافی استاندارد طلایی تشخیص زودهنگام است. زنان بالای ۴۰ سال باید هر سال ماموگرافی انجام دهند. زنان دارای سابقه خانوادگی قوی (مادر، خواهر یا دختر مبتلا) باید از سن ۳۰ سالگی یا ۱۰ سال زودتر از سن ابتلای نزدیکترین خویشاوند، غربالگری را با ماموگرافی و در صورت نیاز ام آر آی آغاز کنند. متأسفانه در ایران، بسیاری از زنان بالای ۴۰ سال هرگز ماموگرافی انجام ندادهاند. رسانهها و سازمانهای بیمهگر باید با آگاهیبخشی و پوشش هزینهها، این فاصله را پر کنند.
پیشگیری و سبک زندگی سالم؛ تنها راه کاهش آمار
اگرچه سرطان پستان را نمیتوان به طور کامل پیشگیری کرد، اما رعایت سبک زندگی سالم میتواند خطر ابتلا را تا ۳۰ تا ۴۰ درصد کاهش دهد.
-
اولین توصیه، حفظ وزن در محدوده طبیعی
(شاخص توده بدنی بین ۵/۱۸ تا ۲۵) است. چاقی به ویژه پس از یائسگی، یکی از عوامل خطر قوی است، زیرا بافت چربی منبع تولید استروژن پس از یائسگی است. کاهش وزن حتی به میزان ۵ درصد (مثلاً از ۸۰ کیلو به ۷۶ کیلوگرم) میتواند ریسک را کاهش دهد. فعالیت بدنی منظم (حداقل ۱۵۰ دقیقه پیاده روی سریع در هفته) نه تنها به کنترل وزن کمک میکند، بلکه با کاهش سطح انسولین و التهاب، اثر مستقیم ضد سرطانی دارد.
-
توصیه دوم، تغذیه سالم
افزایش مصرف میوه و سبزیجات (حداقل ۵ وعده در روز)، مصرف غلات کامل به جای آرد سفید، محدود کردن گوشت قرمز و فرآوریشده (سوسیس، کالباس)، کاهش مصرف قند و چربیهای اشباع، و استفاده از روغنهای سالم (مانند روغن زیتون و کنجد). برخی مطالعات نشان داده اند که مصرف سویا (توفو، شیر سویا) و سبزیجات خانواده چلیپایی (کلم بروکلی، گل کلم، کلم پیچ) ممکن است اثر محافظتی داشته باشند. همچنین محدود کردن مصرف الکل (که در ایران خوشبختانه کم است) و دخانیات (که متأسفانه در میان زنان رو به افزایش است) نیز ضروری میباشد.
-
توصیه سوم، مدیریت استرس و خواب کافی
استرس مزمن با تضعیف سیستم ایمنی، زمینه را برای رشد سلولهای سرطانی فراهم میکند. تکنیکهای مدیریت استرس مانند مدیتیشن، یوگا، تنفس عمیق، و اختصاص زمان روزانه به فعالیتهای لذتبخش (خواندن کتاب، گوش دادن به موسیقی، وقت گذراندن با خانواده) بسیار مؤثر است. همچنین خواب شبانه ۷ تا ۸ ساعت، برای تنظیم هورمون ملاتونین (که اثر ضد سرطانی دارد) ضروری است. در نهایت، شیردهی طولانیمدت (حداقل یک سال برای هر فرزند) و بارداری در سنین پایینتر (قبل از ۳۰ سالگی) از عوامل محافظتکننده شناخته شدهاند که باید در برنامهریزی خانواده مورد توجه قرار گیرند.