نابودی فوتبال یا فرصتی برای تیم های تازه وارد؟ جام جهانی در مسیر فست فودی شدن!

آسیانیوز ایران؛ سرویس ورزشی:

دکتر پوریا زرشناس - دبیر ارشد تحریریه آسیانیوز ایران

جام جهانی فوتبال، بزرگترین رویداد ورزشی جهان، از سال ۱۳۰۹ خورشیدی تاکنون همواره نمادی از رقابت نخبگان بوده است؛ جایی که بهترین تیم های هر قاره برای اثبات برتری خود به میدان می رفتند. اما این تصویر در سال ۱۴۰۴ دستخوش بزرگ ترین تحول تاریخ خود شده است: افزایش شمار تیم ها از ۳۲ به ۴۸ و در نتیجه، افزایش شمار بازی ها از ۶۴ به ۱۰۴ مسابقه. تغییراتی که فیفا آن را «گسترش فوتبال در سراسر جهان» می نامد، اما منتقدان بر این باورند که این تصمیم بیش از آن که ورزشی باشد، اقتصادی و سیاسی است. نکتهٔ شایان توجه این است که این افزایش، تنها به ۴۸ تیم ختم نشده و چندی پیش، خبرهایی دربارهٔ طرح افزایش به ۶۴ تیم برای جام جهانی ۲۰۳۰ مطرح شده است. جامی که قرار است در سه قاره و با میزبانی اسپانیا، پرتغال، مراکش و حتی بازی هایی در آرژانتین، اروگوئه و پاراگوئه برگزار شود. این یعنی فوتبال جهانی در مسیری قرار گرفته که ممکن است دیگر نتوان آن را «رقابت نخبگان» نامید.

با نگاهی به تاریخچهٔ جام جهانی، در می یابیم که هر بار افزایش تیم ها با انتقادات جدی رو به رو بوده است. وقتی فیفا در سال ۱۳۷۷ خورشیدی، شمار تیم ها را از ۲۴ به ۳۲ رساند، بسیاری نگران کاهش کیفیت بودند، اما آن تغییر نسبتاً موفقیت آمیز از آب در آمد. با این حال، جهش از ۳۲ به ۴۸ و احتمالاً ۶۴، یک تغییر کیفی است و نه کمی. این یعنی شمار تیم های حاضر، بیش از دو برابر دوره های اولیهٔ جام شده است.

پرسش اساسی اینجاست: آیا جام جهانی باید نمایشی از بهترین های فوتبال جهان باشد، یا فرصتی برای همهٔ کشورها تا تجربهٔ حضور در بزرگ ترین تورنمنت را داشته باشند؟ فیفا پاسخ خود را داده است: گسترش به هر قیمت. اما این گسترش چه هزینه ای برای بازیکنان، باشگاه ها، هواداران و حتی خود تیم های تازه وارد در پی دارد؟ این دقیقاً همان پرسشی است که این مقاله در پی پاسخ به آن است.

نمونه های تلخی از ادوار گذشته وجود دارد که نشان می دهد تفاوت سطح میان تیم های بزرگ و کوچک، گاهی به تحقیرآمیزترین شکل ممکن نمایان می شود. شکست تاریخی ۸ بر صفر عربستان از آلمان در جام جهانی ۲۰۰۲، یا باخت ۶ بر صفر قطرِ قهرمان آسیا به کانادا در بازی های اخیر، همگی نشانه هایی از یک شکاف عمیق فنی هستند که با افزایش شمار تیم ها، بیشتر هم خواهد شد. از سوی دیگر، حضور تیم های جدید مانند کیپ ورد که توانست در بازی های دوستانه برابر اسپانیا مساوی بگیرد، نشان می دهد که گاهی شگفتی هایی شیرین رخ می دهد. اما آیا این شگفتی ها ارزش پایین آمدن سطح کلی مسابقات را دارند؟ آیا هوادارانی که شب ها بیدار می مانند تا فوتبال تماشا کنند، به دنبال دیدن بازی های یک طرفه هستند یا رقابت های نزدیک و مهیج؟

نکتهٔ دیگر، فشار بی سابقه بر بازیکنان حرفه ای است. با افزایش شمار بازی ها در جام جهانی و همچنین برگزاری مسابقات مقدماتی متعدد، لیگ ملت های اروپا، کوپا آمریکا و یورو، بازیکنان باشگاهی عملاً فرصت استراحت ندارند. مصدومیت های شدید، مانند همان آسیب دیدگی وحشتناک که بازیکن کانادا برابر قطر متحمل شد و شش ماه دور از میادین بود، به یکی از پیامدهای اجتناب ناپذیر این روند تبدیل شده است. و در نهایت، پرسشی که بسیاری از کارشناسان مطرح می کنند: آیا واقعاً تیم هایی مثل بوسنی، هائیتی، ازبکستان، اردن و الجزایر باید در جام جهانی حضور داشته باشند، در حالی که ایتالیا، یکی از پرافتخارترین تیم های تاریخ، در خانه مانده است؟ این تقابل میان شایستگی و فراگیری، شاید بزرگ ترین چالش پیش روی فیفا در دههٔ آینده باشد.

ریشه های اقتصادی و سیاسی تصمیمات فیفا

افزایش شمار تیم های جام جهانی، هرگز یک تصمیم صرفاً ورزشی نبوده است. فیفا به عنوان یک نهاد غیرانتفاعی که در عمل همچون یک شرکت فراملیتی رفتار می کند، همواره به دنبال افزایش درآمدهای خود بوده است. با افزایش شمار تیم ها از ۳۲ به ۴۸، شمار بازی ها از ۶۴ به ۱۰۴ مسابقه می رسد که یعنی افزایش چشمگیر حق پخش تلویزیونی، فروش بلیت و جذب اسپانسرهای جدید. هر بازی جدید، ده ها میلیون دلار درآمد برای فیفا به همراه دارد و این یعنی انگیزه ای قوی برای ادامهٔ این روند. اما این فقط به پول ختم نمی شود. فیفا برای حفظ قدرت خود در مجمع عمومی، نیاز به رأی کشورهای کوچک و متوسط دارد. هر کشوری در فیفا یک رأی دارد، از برزیل و آلمان گرفته تا سن مارینو و تیمور شرقی. فیفا با وعده دادن به کشورهای کوچک که می توانند در جام جهانی حضور پیدا کنند، رأی آن ها را برای انتخابات ریاست خود تضمین می کند. این یک بازی سیاسی هوشمندانه است که در آن، کیفیت فنی قربانی منافع سیاسی می شود.

علاوه بر این، حضور تیم های جدید از بازارهای نوظهور مانند آمریکای شمالی، خاورمیانه و آفریقا، به معنای گشایش بازارهای تبلیغاتی تازه برای برندهای بزرگ است. وقتی کیپ ورد یا کوراسائو به جام جهانی راه پیدا می کنند، شبکه های تلویزیونی این کشورها حق پخش می خرند و شرکت های فراملیتی برای تبلیغات در این بازارها هزینه می کنند. این همان منطقی است که فیفا آن را «گسترش فوتبال» می نامد، اما در پشت آن، یک محاسبهٔ اقتصادی سرد و دقیق نهفته است.

کاهش کیفیت فنی و تحقیر تیم های ملی

یکی از تلخ ترین پیامدهای افزایش شمار تیم ها، تحقیر تیم هایی است که بدون آمادگی کافی پا به این مسابقات می گذارند. تاریخچهٔ جام جهانی سرشار است از نتایج سنگینی که نشان می دهد شکاف فنی میان تیم ها، با افزایش شمار شرکت کنندگان، عمیق تر شده است. در جام جهانی ۲۰۰۲، آلمان با نتیجهٔ ۸ بر صفر عربستان را در هم کوبید؛ مسابقه ای که نه تنها برای عربستان، بلکه برای تمام فوتبال آسیا تحقیرآمیز بود. سال ها بعد، در جام جهانی ۲۰۱۴، آلمان دوباره با نتیجهٔ ۷ بر صفر برزیل را شکست داد، اما این بار حریف، میزبان و قهرمان چند دوره بود، نه یک تیم تازه وارد. این یعنی شکست های سنگین، مختص تیم های ضعیف نیست، اما وقتی تیمی مثل قطر که دو دورهٔ متوالی قهرمان آسیا شده، با نتیجهٔ ۶ بر صفر به کانادا می بازد، این پرسش پیش می آید که آیا واقعاً این تیم ها برای حضور در جام جهانی آماده هستند؟ همین الگو در جام جهانی ۲۰۲۲ نیز تکرار شد؛ جایی که ایران با نتیجهٔ ۶ بر ۲ به انگلیس باخت و تیم هایی مثل کاستاریکا با نتیجهٔ ۷ بر صفر مغلوب اسپانیا شدند. هرچند شگفتی هایی مثل برد عربستان برابر آرژانتین رخ داد، اما این نتایج استثنا بودند، نه قاعده. قاعده این است که هرچه شمار تیم ها بیشتر شود، شمار بازی های یک طرفه و کسل کننده نیز افزایش پیدا می کند و این یعنی خدشه دار شدن جذابیت اصلی جام جهانی.

فشار طاقت فرسا بر بازیکنان و باشگاه ها

شاید مهم ترین قربانیان این افزایش بی رویه، خود بازیکنان باشند. فوتبال مدرن، با وجود باشگاه های قدرتمند و لیگ های فشرده، از پیش نیز بار زیادی بر دوش بازیکنان می گذاشت. اما با اضافه شدن بازی های بیشتر در جام جهانی و همچنین مقدماتی های طولانی تر، بازیکنان حرفه ای عملاً فرصتی برای استراحت ندارند. یک بازیکن سطح بالا مانند وینیسیوس جونیور یا کیلیان امباپه، در طول یک فصل ممکن است بیش از ۷۰ بازی انجام دهد که بسیاری از آنها در سطحی فراتر از توان بدنی عادی است.

نمونهٔ بارز این خطر، مصدومیت های شدیدی است که در جریان همین مسابقات مقدماتی و دوستانه رخ می دهد. بازیکن کانادایی که در بازی برابر قطر مصدوم شد و شش ماه دور از میادین بود، تنها یک قربانی از میان ده ها قربانی احتمالی در جام جهانی ۲۰۲۶ خواهد بود. باشگاه ها نیز که هر فصل میلیون ها دلار برای جذب و نگهداری این بازیکنان هزینه می کنند، طبیعتاً از این فشار زیاد ناراضی هستند و این همان دلیلی است که طرح برگزاری جام جهانی باشگاه ها هر دو سال یک بار، با مخالفت شدید یوفا و باشگاه های بزرگ رو به رو شد. با این حال، فیفا به جای کاهش فشار بر بازیکنان، برنامه ای برای افزایش شمار بازی های ملی در سر دارد. پیشنهاد افزایش به ۶۴ تیم برای جام جهانی ۲۰۳۰، یعنی دستکم ۷ تا ۸ بازی برای تیم های راه یافته به مراحل بالاتر، که معادل یک فصل کوچک لیگ است، اما در فشرده ترین زمان ممکن و با بالاترین سطح استرس روحی و جسمی برگزار می شود. این یعنی دیر یا زود، شاهد موجی از مصدومیت های سنگین و افت کیفیت در نیمهٔ دوم تورنمنت خواهیم بود.

شکاف فنی میان قاره ها و بحران هویت

نکتهٔ قابل تأمل دیگری که در این میان وجود دارد، شکاف فنی روزافزون میان قاره های مختلف است. تیم های اروپایی و آمریکای جنوبی، همواره مسلط بر جام جهانی بوده اند، اما با افزایش سهمیهٔ قاره هایی مانند آسیا و آفریقا، این شکاف بیشتر نمایان می شود! در جام جهانی ۲۰۲۲، سه تیم آسیایی به مرحلهٔ حذفی راه یافتند که یک رکورد به شمار می رفت، اما در مقابل، عربستان و قطر با شکست های سنگین حذف شدند. وقتی ازبکستان، اردن یا عراق از طریق پلی آف های پیچیده و بعضاً غیرمنصفانه به جام جهانی راه پیدا می کنند، اما تیمی مثل ایتالیا (قهرمان دورهٔ 2006) در خانه می ماند، این پرسش به ذهن می رسد که آیا واقعاً سیستم سهمیه بندی کنونی، بهترین ها را انتخاب می کند؟ فیفا استدلال می کند که هر قاره باید نماینده داشته باشد، اما وقتی همان نماینده با اختلاف ۶ یا ۷ گل می بازد، این حضور بیشتر به ضرر اعتبار آن قاره تمام می شود تا به نفع آن.

علاوه بر این، افزایش شمار تیم های آفریقایی و آسیایی، نه تنها به گسترش واقعی فوتبال یاری نمی رساند، بلکه باعث می شود تیم های متوسط این قاره ها که تجربهٔ کافی ندارند، در معرض شکست های روحیه گیرنده قرار بگیرند. این شکست ها ممکن است برای سال ها بر اعتماد به نفس فوتبال آن کشورها تأثیر منفی بگذارد و برعکس، به جای رشد فوتبال، آن را پسرفت دهد.

راهکارها و پیشنهادها برای بهبود وضعیت

با وجود انتقادات، نمی توان منکر این شد که حضور تیم های جدید گاهی شگفتی هایی آفریده است. مراکش در جام جهانی ۲۰۲۲ با حذف اسپانیا و پرتغال، نشان داد که شانس و کیفیت می تواند از هر جایی سر بر آورد. کیپ ورد نیز در بازی های دوستانه برابر اسپانیا مساوی گرفت که قابل احترام است. اما این شگفتی ها، نباید مبنای تصمیم گیری برای تغییر کل ساختار قرار بگیرند. یک راهکار میانه وجود دارد: فیفا می تواند یک تورنمنت جداگانه به نام «جام جهانی ۲» یا «لیگ جهانی ملت ها» برای تیم های رده های ۲۵ تا ۵۰ طراحی کند تا آن ها نیز فرصت رقابت در سطح بین المللی را داشته باشند، بدون اینکه کیفیت جام اصلی را پایین بیاورند. همچنین سیستم پلی آف جهانی با حضور ۱۶ تیم از قاره های گوناگون می تواند ۴ تیم نهایی را به جام جهانی بیاورد که هم عادلانه تر است و هم رقابتی تر.

از سوی دیگر، سهمیهٔ اروپا که هم اکنون ۱۳ تیم است، با توجه به کیفیت بالای این قاره، می تواند به ۱۴ یا ۱۵ تیم افزایش یابد و سهمیهٔ آسیا و آفریقا نیز بر اساس عملکرد در دوره های قبلی تعدیل شود. به عنوان نمونه، اگر تیم های آسیایی در جام جهانی ۲۰۲۶ عملکرد ضعیفی داشته باشند، سهمیهٔ آنها برای دورهٔ بعد کاهش پیدا کند تا انگیزه برای بهبود کیفیت ایجاد شود. این یک سیستم پویا و مبتنی بر شایستگی است، نه صرفاً بر اساس جغرافیا.

جمع بندی

جام جهانی در مسیر «تولید انبوه» قرار گرفته است؛ جایی که شمارِ پرچم ها بر کیفیت بازی ها اولویت پیدا کرده است. فیفا با وعدهٔ گسترش فوتبال، در واقع به دنبال گسترشِ بساطِ تجاری خود است. اما بهای این گسترش را بازیکنان با خستگی مفرط، باشگاه ها با ریسک مصدومیت، هواداران با بازی های کسل کننده و تیم های تازه وارد با تحقیرِ مکرر می پردازند. شاید وقت آن رسیده باشد که به جای پرسش از «چند تیم»، از «چه تیم هایی» بپرسیم و دوباره، شایستگی را بر فراگیریِ بی ضابطه ترجیح دهیم.