آسیانیوز ایران؛ سرویس اقتصادی:
در میانه بحران عمیق اقتصادی ناشی از محاصره دریایی خلیجفارس، یکی از نزدیکترین مقامات اقتصادی ایران به چین، هشداری صریح و بیسابقه صادر کرده است. مجیدرضا حریری، رئیس اتاق بازرگانی ایران و چین، با اعلام اینکه ادامه محاصره دریایی میتواند «از جنگ هم بدتر» باشد، پرده از واقعیت تلخ اقتصاد ایران در محاصره برداشته است. این هشدار در شرایطی مطرح میشود که بر اساس دادههای بینالمللی، حدود ۱۳۵ میلیون بشکه نفت خام ایران در دریا سرگردان مانده و ترافیک روزانه تنگه هرمز به کسری از میزان پیش از جنگ کاهش یافته است. حریری با اشاره به تأثیر فاجعهبار محاصره بر تجارت خارجی، به صراحت اعلام کرده است که «ما باید این محاصره دریایی را تمام کنیم، چه از طریق مذاکره، چه التماس، چه تهدید و چه جنگ» . این اظهارات، که از زبان یک مقام ارشد اقتصادی و فعال تجاری مطرح میشود، نشان از عمق نگرانی نخبگان اقتصادی از تداوم وضعیت فعلی دارد. او با اشاره به اینکه اقتصاد ایران نباید به محاصره عادت کند، هشدار داده که «بدترین چیز این است که به خودمان بقبولانیم میتوانیم با دور زدن محاصره به اداره کشور ادامه دهیم» .
ارقامی که حریری ارائه کرده، تصویر دقیقی از ابعاد فاجعه است. به گفته وی، هزینه حمل هر کانتینر از چین به ایران از حدود ۳۰۰۰ دلار از طریق دریا، به بیش از ۱۲۰۰۰ دلار از طریق مسیرهای زمینی افزایش یافته است؛ یعنی چهار برابر . با در نظر گرفتن اینکه سالانه حدود ۲ میلیون کانتینر از طریق بنادر جنوبی ایران وارد میشود، این افزایش هزینه، بار سنگینی معادل ۱۸۰ میلیارد دلار بر دوش اقتصاد کشور خواهد گذاشت . این رقم، از کل هزینه سالانه واردات کالاهای اساسی و دارو که حدود ۱۵۰ میلیارد دلار برآورد شده، بیشتر است. این هشدار در حالی مطرح میشود که آمارهای بینالمللی نشان از تأثیر عمیق محاصره بر ترافیک دریایی جهان دارد. بر اساس گزارش فائو، تنگه هرمز که پیش از جنگ روزانه حدود ۲۰ میلیون بشکه نفت و یکچهارم تجارت دریایی نفت جهان را عبور میداد، اکنون عملاً فلج شده است . سازمان بینالمللی دریانوردی نیز اعلام کرده که حدود ۳۲۰۰ کشتی و ۲۰۰۰۰ ملوان در خلیجفارس سرگردان ماندهاند . این شرایط، نه تنها اقتصاد ایران، بلکه زنجیره تأمین جهانی را نیز با اختلال مواجه کرده است.
حریری با اشاره به تجربه تلخ سالهای تحریم، نسبت به عادت کردن به شرایط غیرعادی هشدار داده و گفته است که «ما قبلاً این کار را با تحریمها کردیم و نتیجهاش اقتصاد ضعیف و گسترش فساد بود» . او تأکید کرده است که ادامه محاصره، میتواند تجارت خارجی و اقتصاد ایران را با هزینههای سنگین و جبرانناپذیری مواجه کند. به عقیده او، حتی اگر جنگ مجدداً آغاز شود، پیامدهای آن به اندازه محاصره فعلی ویرانگر نخواهد بود. نکته قابل تأمل، فاصله عمیق میان نگاه اقتصادی و رویکرد امنیتی در داخل کشور است.
در حالی که فعالان اقتصادی از هزینههای فاجعهبار محاصره سخن میگویند، نهادهای امنیتی همچنان بر مواضع سختگیرانه خود در قبال بازگشایی تنگه هرمز اصرار دارند. شورای عالی امنیت ملی ایران با طرح شش شرط از جمله جبران خسارتهای جنگ، رفع تحریمها و آزادی داراییهای بلوکهشده، هرگونه بازگشایی را منوط به پذیرش کامل خواستههای تهران کرده است. این در حالی است که صندوق بینالمللی پول پیشبینی کرده است که اقتصاد ایران در سال جاری ۶ درصد کوچکتر شود و نرخ تورم به ۶۹ درصد برسد . هشدار حریری، زنگ خطری جدی برای آینده اقتصادی کشور است که نشان میدهد ادامه این مسیر، میتواند به یک فاجعه انسانی و اقتصادی تمامعیار منجر شود؛ فاجعهای که به گفته او، «از جنگ هم بدتر است» .
ابعاد اقتصادی محاصره و تأثیر آن بر هزینههای تجارت
محاصره دریایی بنادر ایران، به گفته حریری، یک فاجعه اقتصادی تمامعیار است که ابعاد آن فراتر از تصورات اولیه است. افزایش چهار برابری هزینه حمل کانتینر از چین به ایران، تنها بخشی از این فاجعه است . این افزایش هزینه، که از ۳۰۰۰ دلار به بیش از ۱۲۰۰۰ دلار رسیده، به دلیل انتقال بار از مسیر دریایی به مسیرهای زمینی (ریلی و جادهای) از طریق کشورهای آسیای میانه رخ داده است . این مسیرهای جایگزین، نه تنها گرانتر هستند، بلکه با محدودیتهای جدی در ظرفیت نیز مواجهاند. آمارها نشان میدهد که سالانه حدود ۲ میلیون کانتینر از طریق بنادر جنوبی ایران وارد میشود که این رقم، نشان از حجم بالای وابستگی اقتصاد ایران به واردات از طریق دریا دارد.
با محاصره، هر کانتینر حدود ۹۰۰۰ دلار هزینه اضافی تحمیل میکند که مجموع آن به رقم شگفتانگیز ۱۸۰ میلیارد دلار در سال میرسد. برای درک عظمت این رقم، کافی است بدانیم که این مبلغ، از کل هزینه سالانه واردات کالاهای اساسی، دارو و تجهیزات پزشکی که حدود ۱۵۰ میلیارد دلار برآورد شده، بسیار بیشتر است. حریری با اشاره به اینکه ادامه محاصره میتواند تجارت خارجی و اقتصاد ایران را با هزینههای سنگین مواجه کند، تأکید کرده است که «ما نباید این محاصره را ادامه دهیم» . این اظهارات، نشان از نگرانی عمیق فعالان اقتصادی از تداوم وضعیت فعلی دارد که میتواند به نابودی کامل تجارت غیرنفتی و کاهش شدید واردات کالاهای ضروری منجر شود.
تأثیر بر تجارت غیرنفتی و توان صادراتی ایران
علاوه بر افزایش هزینههای واردات، محاصره دریایی تأثیر مخربی بر صادرات غیرنفتی ایران نیز داشته است. به گفته حریری، اگر محاصره ادامه یابد، صادرات غیرنفتی ایران که سالانه حدود ۵۰۰ میلیارد دلار است، عملاً از نظر اقتصادی غیرممکن خواهد شد . دلیل این امر، افزایش هزینههای حمل و نقل و از بین رفتن مزیت رقابتی کالاهای ایرانی در بازارهای هدف است.
در شرایط عادی، صادرات غیرنفتی یکی از ارکان مهم اقتصاد ایران بوده و به عنوان راهکاری برای کاهش وابستگی به درآمدهای نفتی مطرح بوده است. اما محاصره، این بخش از اقتصاد را نیز به شدت تحت تأثیر قرار داده است. هزینههای بالای حمل و نقل، صادرات بسیاری از کالاها را غیراقتصادی کرده و تجارت با شرکای تجاری اصلی ایران را با اختلال جدی مواجه ساخته است. این وضعیت، به ویژه با توجه به وابستگی شدید اقتصاد ایران به چین، بسیار نگرانکننده است. چین به عنوان بزرگترین مقصد صادرات نفت ایران و همچنین بزرگترین منبع تأمین کالاهای واسطهای و مصرفی، نقش حیاتی در اقتصاد ایران دارد . با مسدود شدن مسیر دریایی، این شریان حیاتی نیز قطع شده و اقتصاد ایران با یک بحران بیسابقه روبرو شده است.
ناکارآمدی مسیرهای جایگزین و حجم عظیم نفت سرگردان
یکی از نکات کلیدی در تحلیل حریری، تأکید بر ناکارآمدی مسیرهای جایگزین برای دور زدن محاصره است. او با اشاره به افزایش ۴ برابری هزینه حمل و نقل از طریق زمینی، به صراحت اعلام کرده است که این مسیرها نمیتوانند جایگزین مناسبی برای مسیر دریایی باشند . این موضوع، نشان از محدودیتهای جدی زیرساختهای حمل و نقل زمینی ایران و کشورهای همسایه دارد.
دادههای بینالمللی نیز این موضوع را تأیید میکند. بر اساس گزارشها، حدود ۱۳۵ میلیون بشکه نفت خام ایران در دریا سرگردان مانده و حدود ۵۰ نفتکش حامل نفت ایران، در خلیج عمان متوقف شدهاند که نمیتوانند از منطقه نظارتی نیروی دریایی آمریکا عبور کنند . این حجم عظیم نفت سرگردان، نه تنها نشان از ناتوانی ایران در صادرات نفت دارد، بلکه به منبعی برای افزایش هزینههای نگهداری و ریسکهای زیستمحیطی تبدیل شده است. در همین حال، محمولههای نفتی که موفق به عبور از محاصره میشوند، با تخفیفهای سنگین به فروش میرسند که نشان از کاهش شدید قدرت چانهزنی ایران در بازارهای جهانی دارد . این وضعیت، به ویژه برای پالایشگاههای کوچک چینی که خریداران اصلی نفت تخفیفدار ایران بودند، فشار زیادی ایجاد کرده و آنها را به سمت سایر تأمینکنندگان سوق داده است .
پیامدهای روانی و سیاسی اظهارات حریری
اظهارات صریح و بیپرده حریری، که به عنوان «رئیس اتاق بازرگانی ایران و چین» یکی از نزدیکترین مقامات اقتصادی به جریان تجارت با شرق محسوب میشود، پیامدهای سیاسی و روانی عمیقی در داخل ایران داشته است. این اظهارات، برای اولین بار از زبان یک مقام رسمی، شکاف عمیق میان نگاه اقتصادی و رویکرد امنیتی را به نمایش گذاشته است. در حالی که نهادهای امنیتی بر مواضع سختگیرانه خود تأکید دارند، فعالان اقتصادی به صراحت از هزینههای فاجعهبار محاصره سخن میگویند .
حریری با بیان اینکه «اقتصاد ایران نباید به محاصره عادت کند» و «ما این کار را قبلاً با تحریمها انجام دادیم و نتیجهاش اقتصاد ضعیف و گسترش فساد بود»، به نقد صریح سیاستهای گذشته پرداخته است . او با اشاره به تجربه تلخ سالهای تحریم، هشدار داده است که عادت کردن به شرایط غیرعادی، میتواند به تضعیف بنیانهای اقتصادی کشور و افزایش فساد منجر شود. این اظهارات، در شرایطی مطرح میشود که دولت و مجلس نیز با چالشهای بزرگی برای تأمین بودجه و کنترل تورم مواجه هستند. صندوق بینالمللی پول پیشبینی کرده است که اقتصاد ایران در سال جاری ۶ درصد کوچکتر شود و نرخ تورم به ۶۹ درصد برسد . در چنین شرایطی، هشدار یک مقام ارشد اقتصادی، میتواند به عنوان یک زنگ خطر جدی برای سیاستگذاران تلقی شود.
راهکارهای پیشنهادی و چشمانداز آینده
حریری در اظهارات خود، راهکار مشخصی برای پایان دادن به محاصره ارائه نداده است، اما با تأکید بر اینکه «ما باید این محاصره دریایی را تمام کنیم، چه از طریق مذاکره، چه التماس، چه تهدید و چه جنگ»، بر ضرورت پایان دادن به این وضعیت تأکید کرده است . این اظهارات، نشان از عزم جدی فعالان اقتصادی برای شکستن بنبست فعلی دارد. با این حال، چشمانداز آینده بسیار نامشخص است. از یک سو، ایران همچنان بر شروط خود برای بازگشایی تنگه هرمز از جمله جبران خسارت، رفع تحریمها و آزادی داراییهای بلوکهشده تأکید دارد. از سوی دیگر، آمریکا با تقویت محاصره دریایی و افزایش فشارهای اقتصادی، به دنبال وادار کردن ایران به عقبنشینی است.
برخی گزارشها حاکی از آن است که قطر به عنوان میانجی اصلی، پیشنویس توافقی برای بازگشایی تنگه هرمز را آماده کرده است، اما هنوز هیچ نشانهای از حل و فصل این بحران دیده نمیشود. در این میان، شواهد نشان میدهد که محاصره نه تنها اقتصاد ایران را فلج کرده، بلکه اثرات مخربی بر تجارت جهانی و امنیت غذایی کشورها نیز داشته است. به گفته کارشناسان، ادامه این وضعیت میتواند به یک بحران انسانی و اقتصادی تمامعیار در منطقه منجر شود که پیامدهای آن فراتر از مرزهای ایران خواهد بود.