آسیانیوز ایران؛ سرویس سیاسی:
گاهی یک کشف کوچک در کتابخانه، میتواند صفحهای از تاریخ را ورق بزند و سؤالات بزرگی را به وجود آورد. این بار نوبت قرآنی بود که گویا رازی از گذشته را در خود پنهان کرده بود. لیلا حسیننیا، از شاعرانی که در مراسم بیت رهبری شعرخوانی میکند، با انتشار عکسی از یک قرآن قدیمی در توییتر خود ادعا کرد که در صفحه نخست آن، با مقدمهای از فرح پهلوی روبرو شده است. متنی که به گفته او، حاوی آرزویی برای ایرانیان است. در این یادداشت ادعایی، فرح پهلوی آرزو کرده که ایرانیان از «پیروان واقعی مکتب مقدس قرآن» باشند و «سیادت» را سرافرازی خود بدانند. این عبارت، برای بسیاری، در تضاد کامل با تصویر رایج از خاندان پهلوی قرار گرفت. این کشف ادعایی، چه واقعی باشد و چه جعلی، بهانهای است برای واکاوی یکی از بزرگترین تناقضهای تاریخی معاصر ایران: رابطه حکومت پهلوی با مذهب. در این گزارش، این ادعا را از زوایای مختلف بررسی میکنیم. این ادعا، صرف نظر از صحت و سقم آن، یک «ابژه تاریخی-رسانهای» بسیار جذاب است که میتواند ابعاد مختلفی را برای تحلیل باز کند:
تحلیل منبع و اعتبارسنجی
اولین و مهمترین گام، اعتبارسنجی خود سند است:
-
صحت سند
آیا این قرآن و این یادداشت واقعاً وجود خارجی دارد؟ آیا امضا واقعاً متعلق به فرح پهلوی است؟ این موضوع نیاز به بررسی کارشناسی خطشناسان و مورخان دارد. در فضای رسانهای امروز، امکان جعل چنین اسنادی به راحتی وجود دارد.
-
انگیزه راوی
لیلا حسیننیا به عنوان یک شاعر مداح که در مراسم رسمی حضور دارد، دارای یک موضعگیری ایدئولوژیک کاملا مشخص است. انتشار چنین مطلبی میتواند در راستای تقویت گفتمان «بیاعتباری و ریاکاری رژیم گذشته» باشد. بنابراین، تحلیل انگیزه انتشار، جدا از تحلیل خود سند، ضروری است.
تحلیل تاریخی-سیاسی: تناقض یا تاکتیک؟
اگر فرض را بر اصالت سند بگذاریم، باید آن را در بستر تاریخی خود قرار دهیم.
-
فضای سیاسی دهه ۵۰
در دهههای ۴۰ و ۵۰ شمسی، رژیم پهلوی به دلیل مدرنیزاسیون شتابزده و رویکردهای سکولار)و گاهی ضد مذهبی، با مخالفت گسترده روحانیت و مردم مذهبی روبرو بود. نزدیک به انقلاب، رژیم تلاشهای زیادی برای نمایش تدین و جلب نظر جامعه مذهبی انجام داد.(مانند افزایش برنامههای مذهبی در تلویزیون، شرکت مقامات در مراسم مذهبی و...).
-
نقش فرح پهلوی
فرح دیبا اغلب به عنوان نماد «چهره مدرن و فرهنگی» رژیم شناخته میشد. فعالیتهای فرهنگی و اجتماعی او میتوانست پوششی برای سیاستهای کلی رژیم باشد. نوشتن چنین متنی بر روی قرآن، اگر واقعی باشد، میتوانست بخشی از یک تاکنیک تصویرسازی و عوامفریبی برای نشان دادن وجهه مذهبی رژیم در آخرین سالهای حکومت باشد. این اقدام بیش از هر چیزی نشاندهنده ترس رژیم از قدرت گفتمان مذهبی پیش از انقلاب است.
تحلیل رسانهای و روانی: جنگ روایات
این اتفاق یک نمونه کلاسیک از «جنگ روایات» است.
-
روایت حاکم
روایت حاکم کنونی، رژیم پهلوی را رژیمی وابسته، غیرمذهبی و ضد ارزشهای اسلامی معرفی میکند.
-
کشف یک سند مغایر
ادعای کشف سندی که به ظاهر با این روایت مغایرت دارد، یک شوک روانی ایجاد میکند و توجهات را جلب میکند.
-
هدف نهایی
هدف نهایی از انتشار چنین چیزی، نه گفتوگو درباره تاریخ، که تقویت روایت حاکم از طریق نشان دادن «ریاکاری» طرف مقابل است. پیام ضمنی آن این است: «حتی آنها نیز در خلوت، به حقانیت این مکتب اعتراف داشتند».
نتیجهگیری
صرف نظر از اصالت فیزیکی سند، این اتفاق بیشتر از آنکه یک کشف تاریخی باشد، یک ابزار رسانهای در جنگ روایات تاریخی است. این داستان به ما میآموزد که چگونه اسناد تاریخی میتوانند در دورههای مختلف، به ابزاری برای پیشبرد گفتمانهای سیاسی تبدیل شوند. راستیآزمایی این ادعا کار متخصصان است، اما تأثیر رسانهای آن همین حالا و در همین لحظه در حال وقوع است.