آسیانیوز ایران؛ سرویس علم وتکنولوژی:
دکتر حسین چناری - مدرس دانشگاه و مشاور امور آموزشی - مدارس و دانشگاهها نهتنها مراکز یاددهی و یادگیریاند، بلکه بخشی از ساختار اجتماعی و انسانی جامعه هستند. مانند هر نهاد دیگری، این مراکز نیز با انواع بحرانها روبهرو میشوند که میتوانند آموزش، سلامت روان، امنیت، و پایداری فعالیتهای آموزشی را مختل کنند. از زلزله و آتشسوزی گرفته تا تهدیدات امنیتی، بیماریهای همهگیر، مشکلات مالی، اعتصاب کارکنان، و نارضایتیهای اجتماعی، همه نمونههایی از بحرانهاییاند که اگر بهدرستی مدیریت نشوند، میتوانند اثرات مخرب طولانیمدت بر نظام آموزشی برجای بگذارند. مدیریت بحران در آموزش، صرفاً واکنش به یک رویداد ناگهانی نیست؛ بلکه مجموعهای از اقدامات پیشدستانه، همزمان و پسینی است که نیازمند برنامهریزی، آموزش، هماهنگی و رهبری مؤثر است.
مراحل مدیریت بحران
1. پیشبینی و پیشگیری
هدف این مرحله، کاهش احتمال وقوع بحران یا کمکردن شدت اثر آن است.
الف. شناسایی نقاط آسیبپذیر
بررسی ساختار فیزیکی ساختمان، سیستم برق، تجهیزات گرمایشی، موقعیت جغرافیایی (مانند نزدیکی به گسل زلزله یا خیابانهای شلوغ)، همچنین آسیبپذیریهای انسانی مانند نبود آموزش در شرایط اضطراری.
ب. آموزشهای پیشگیرانه
باید کارکنان، دانشآموزان و حتی والدین در خصوص انواع بحرانها آگاهی یابند. مثال: نحوه برخورد با نشت گاز، استفاده از کپسول آتشنشانی، یا مقابله با تهدید سایبری.
ج. مستندسازی اطلاعات
مشخصبودن شمارههای تماس اضطراری، نقشه خروج اضطراری، و وجود دستورالعملهای مکتوب برای موقعیتهای بحرانی از اقدامات کلیدی است.
2. آمادگی
در این مرحله، مدرسه یا دانشگاه خود را برای مواجهه با بحران آماده میکند.
الف. تشکیل "کمیته مدیریت بحران"
این کمیته باید متشکل از مدیر، معاون، نماینده معلمان، مسئول بهداشت، نماینده والدین و فردی از کادر فنی یا نگهبانی باشد. شرح وظایف مشخص برای اعضا تدوین شود.
ب. طراحی سناریوهای واکنش سریع
برای انواع بحرانها سناریوهای عملیاتی طراحی میشود. بهعنوان مثال: اگر زلزله آمد چه کنیم؟ اگر تهدید به بمبگذاری شد چه کنیم؟ اگر ویروس واگیردار شیوع یافت چه اقداماتی انجام میدهیم؟
ج. تمرینهای شبیهسازی (مانور)
اجرای مانورهای دورهای نهتنها مهارتهای رفتاری در زمان بحران را تقویت میکند، بلکه اعتماد بهنفس و آمادگی روانی را نیز بالا میبرد.
د. برنامه پشتیبان آموزشی
در صورت تعطیلی مدرسه یا دانشگاه، پلتفرمهای جایگزین آموزش (مانند کلاسهای آنلاین) باید از پیش تعیین و تست شوند.
3. مواجهه و مدیریت آنی
در لحظه وقوع بحران، نقش رهبری مدیر و انسجام تیم بحران حیاتی است.
الف. برقراری آرامش روانی
کنترل اضطراب عمومی اولین اولویت است. لحن آرام، حضور فیزیکی مدیر، و هدایت منطقی اقدامات، الگوی رفتاری دیگران خواهد بود.
ب. اقدامات فوری
- ب۱: تخلیه سریع ساختمان در صورت زلزله یا آتشسوزی
- ب۲: ایمنی کلاسها در تهدیدات امنیتی
- ب۳: تماس با اورژانس یا آتشنشانی
- ب۴: کمکهای اولیه به مصدومان
ج. اطلاعرسانی سریع و دقیق
مدیر باید از قبل تعیین کرده باشد که چه کسی و چگونه با اولیا، رسانهها یا نهادهای مسئول تماس میگیرد. از انتشار شایعه یا اطلاعات نادقیق باید پرهیز شود.
4. بازسازی و بازیابی
پس از پایان بحران، بازسازی فیزیکی و روانی مدرسه یا دانشگاه آغاز میشود.
الف. ارزیابی خسارات
این ارزیابی باید شامل اموال، تجهیزات، ساختار فیزیکی، و همچنین آسیبهای آموزشی و روانی باشد.
ب. مستندسازی تجربه بحران
ثبت دقیق روند وقایع، اقدامات انجامشده، نقاط ضعف و قوت در پاسخ به بحران، به مدیران آینده در طراحی بهتر کمک میکند.
ج. پیگیری سلامت روان
مشاوره برای معلمان، کارکنان و دانشآموزان آسیبدیده بسیار ضروری است. گاه تأثیرات بحران (مانند حمله، آتشسوزی یا مرگ یکی از اعضای مدرسه) تا مدتها در ذهن دانشآموزان باقی میماند.
د. بازسازی اعتبار آموزشی
در برخی موارد، مدارس نیاز به بازسازی تصویر عمومی خود نزد والدین و جامعه دارند. شفافسازی اقدامات و جلب اعتماد مجدد، بخشی از این روند است.
جمعبندی
در مجموع، مدیریت بحران در آموزش، فقط یک واکنش فنی به بحران نیست؛ بلکه مجموعهای از مهارتهای رهبری، پیشبینی، آموزش، تصمیمگیری در لحظه، و بازسازی بلندمدت است. مدیران آموزشی باید نگاه فرصتمحور به بحران داشته باشند: هر بحران، فرصتی است برای یادگیری، رشد و تقویت همبستگی!