آسیانیوز ایران؛ سرویس سیاسی:
شهر تهران روز گذشته شاهد یک جنجال سیاسی-شهری بود. خبری منتشر شد مبنی بر اینکه کمیته نامگذاری معابر شورای شهر تهران، پیشنهاد تغییر نام خیابان آزادی به «قائد شهید امام خامنهای» را به تصویب رسانده است. این خبر به سرعت در رسانهها و شبکههای اجتماعی پیچید و واکنشهای گستردهای را به دنبال داشت. خیابان آزادی برای همه آنهایی که تهران را میشناسند، سرشار از خاطره و هویت تاریخیست. ساعتی پس از انتشار این خبر، دفتر حفظ و نشر آثار رهبر شهید انقلاب با صدور اطلاعیهای به این تصمیم واکنش نشان داد. این دفتر ضمن احترام به ابراز ارادت اقشار مختلف مردم و مسئولان به آیتالله سیّدعلی خامنهای، تأکید کرد هرگونه نامگذاری به نام رهبری، باید با هماهنگی این دفتر باشد و از اقدامات شتابزده خودداری شود. همین اطلاعیه که بر صیانت از شأن و شخصیت رهبر انقلاب تأکید داشت، کافی بود تا شورای شهر از تصمیم کمیته فرعی خود عقبنشینی کند. علیرضا نادعلی، سخنگوی شورا، در گفتگویی تأکید کرد: «نامگذاری اماکن و معابر به یاد رهبر انقلاب در دستور کار صحن شورای شهر نیست و این موضوع نیاز به بررسی و هماهنگیهای لازم دارد.»
به گفته امیر دبیری مهر، استاد علوم سیاسی، مزین کردن اماکن و معابر بدون نام، به نام شهدای پر افتخار کار پسندیدهای است، اما تغییر نام اماکن و معابر صاحب نام، بیسلیقگی است. وی میافزاید: «اماکن و معابر هم مثل انسانها هویت تاریخی و جمعی دارند و نام آنها را نباید جز به ضرورتهای استثنایی تغییر داد.» تجربههای پیش از این نیز نشان داده تغییر نام میدانها و معابری که سالها به یک نام شناخته شده، شاید در ظاهر با یک مصوبه و تصمیم مدیریتی شدنی باشد، اما در اذهان مردم اینگونه نیست. همان طور که مثلاً نامگذاری بزرگراه نیایش به نام آیتالله هاشمی رفسنجانی بعد از ده سال، هنوز جا نیفتاده است.
تحلیل حقوقی و سیاسی؛ نقش دفتر رهبر انقلاب در فرآیند نامگذاری
دفتر حفظ و نشر آثار رهبر شهید انقلاب با صدور اطلاعیهای، به صراحت اعلام کرد که هرگونه نامگذاری به نام رهبر شهید باید با هماهنگی این دفتر باشد. این موضعگیری نشان میدهد که این دفتر خود را متولی اصلی امور مربوط به نام و یاد رهبر شهید میداند و هرگونه اقدامی بدون هماهنگی با آن را غیرمجاز تلقی میکند. این واکنش سریع و قاطع، باعث شد شورای شهر از تصمیم خود عقبنشینی کند. سخنگوی شورا تأکید کرد که این موضوع در دستور کار صحن شورا نیست و نیاز به بررسی و هماهنگیهای لازم دارد. این عقبنشینی نشان میدهد که شورای شهر برای حفظ حرمت رهبر شهید و احترام به نظر دفتر ایشان، حاضر به تغییر تصمیم خود است. از منظر حقوقی، این سوال مطرح میشود که آیا شورای شهر حق دارد بدون هماهنگی با دفتر رهبر شهید، نام ایشان را بر روی معابری در تهران بگذارد؟ پاسخ به این سوال نیازمند بررسی قوانین و مقررات مربوطه است. به نظر میرسد که دفتر رهبر شهید، خود را مرجع اصلی برای تأیید یا رد چنین اقداماتی میداند.
هویت تاریخی خیابان آزادی و خاطره جمعی مردم
خیابان آزادی برای مردم تهران، فقط یک مسیر تردد نیست. این خیابان پس از انقلاب سال 1357 نماد و یادآور روزهایی است که مردم با شعار «استقلال، آزادی، جمهوری اسلامی» در آن حضور پیدا میکردند. تغییر نام این خیابان، به معنای تغییر یک نماد و یک خاطره جمعی است. علی ۵۹ ساله، یکی از شهروندان تهرانی، میگوید که با شنیدن خبر تغییر نام این خیابان، تمام خاطرات روزهای انقلاب در ذهنش تداعی شده است. زهرا ۶۶ ساله نیز تأکید میکند که «آزادی» یکی از سه شعار اصلی انقلاب اسلامی بوده و همان رهبری نیز برای آن جنگیده است و امروز اگر وی در قید حیات بود، راضی به این کار نبود!
درسهایی از نامگذاریهای ناموفق گذشته
تجربه نامگذاری بزرگراه نیایش به نام آیتالله هاشمی رفسنجانی، یک درس مهم برای شورای شهر تهران است. بعد از ده سال، هنوز بسیاری از مردم این بزرگراه را به نام قبلی خود میشناسند و نام جدید در اذهان عمومی جا نیفتاده است. این نشان میدهد که تغییر نام معابر صاحبنام، کاری دشوار و زمانبر است. کارشناسان معتقدند که اگر میخواهیم مردم نامی را به صورت عمومی و گسترده به کار ببرند، بهتر است بزرگراهها و معابر تازه تاسیس به نام شهیدان گرانقدر انقلاب نامگذاری شوند. به عنوان مثال، بزرگراه آزادگان که همزمان با آزادی اسرای جنگ ایران و عراق راهاندازی شد، این نام برایش در اذهان ماندگار شد. اگر نام شهدا بر معابر مهم قدیمی گذاشته شود و عموم مردم، خیابان را به نام آنان نخوانند، این کار نه تنها تکریم شهدا نیست؛ بلکه نقض غرض هم خواهد بود. به عبارت دیگر، هدف از نامگذاری، ماندگاری نام شهدا در اذهان عمومی است، اما اگر مردم نام جدید را نپذیرند، این هدف محقق نخواهد شد.
لزوم هماهنگی و شفافیت در فرآیند نامگذاری
واکنش دفتر رهبر انقلاب و عقبنشینی شورای شهر، نشان میدهد که در فرآیند نامگذاری معابر، خلأهای جدی وجود دارد. کمیته نامگذاری بدون هماهنگی با دفتر رهبری، دست به تصویب چنین پیشنهادی زده است. این موضوع نشان میدهد که این کمیته یا از وجود چنین الزامی اطلاع نداشته و یا آن را نادیده گرفته است. شورای شهر تهران باید فرآیند نامگذاری معابر را شفافتر کند و ضوابط مشخصی برای آن تدوین نماید. این ضوابط باید شامل الزام به هماهنگی با خانواده شهدا (یا نهادهای متولی) قبل از هرگونه نامگذاری باشد. همچنین، باید فرصتی برای نظرسنجی از مردم و کارشناسان در نظر گرفته شود. شفافیت در فرآیند نامگذاری، میتواند از بروز چنین جنجالهایی در آینده جلوگیری کند. همچنین، مشارکت مردم در این فرآیند، میتواند به پذیرش بهتر نامهای جدید کمک کند.
راهکارهای جایگزین برای تکریم شهدا
به جای تغییر نام معابر صاحبنام، راهکارهای بهتری برای تکریم شهدا وجود دارد. یکی از این راهکارها، نامگذاری معابر تازه تاسیس به نام شهداست. این معابر، فاقد هویت تاریخی قبلی هستند و مردم به راحتی نام جدید را میپذیرند. راهکار دیگر، نصب تابلوی یادبود شهدا در کنار تابلوهای فعلی خیابانها است. به این ترتیب، هم نام تاریخی خیابان حفظ میشود و هم یاد شهدا گرامی داشته میشود. این روش در بسیاری از کشورها رایج است و میتواند الگوی مناسبی برای تهران باشد. همچنین، میتوان میدانها، پارکها و سایر فضاهای عمومی را به نام شهدا نامگذاری کرد. این فضاها معمولاً هویت تاریخی قوی ندارند و مردم به راحتی نام جدید را میپذیرند. مهم این است که هدف از نامگذاری، ماندگاری نام شهدا در اذهان عمومی باشد، نه ایجاد جنجال و تنش!