آسیانیوز ایران؛ سرویس سیاسی:
جنگ اخیر، زلزلههای ویرانگر، سیلابهای مرگبار و خشکسالیهای طولانی، همه و همه یک حقیقت تلخ را آشکار کردند: ایران به یک «نهاد متمرکز و قدرتمند» برای مدیریت بحران نیاز دارد. اکنون پس از سالها انتظار، مجلس شورای اسلامی گام بلندی در این مسیر برداشته است. کمیسیون شوراهای مجلس، با بررسی جزئیات طرح تشکیل «وزارت مدیریت بحران»، با اکثریت آرا به آن رأی مثبت داده است. این طرح اکنون راهی صحن علنی میشود تا تبدیل به قانون شود. اگر این وزارتخانه تشکیل شود، «سازمان مدیریت بحران» (که زیر نظر وزارت کشور فعالیت میکرد) منحل خواهد شد و اختیارات آن به وزارتخانه جدید منتقل میگردد. در جلسه کمیسیون، ساجدینیا، رئیس سازمان مدیریت بحران، گزارشی از عملکرد این سازمان در طول جنگ و پس از آن ارائه کرد. او از کمبود منابع مالی، نبود اختیارات کافی و هماهنگی ضعیف بین دستگاهها به عنوان چالشهای اصلی نام برد. نمایندگان مجلس نیز پس از این گزارش، به انتقاد از عملکرد سازمان مدیریت بحران در طول جنگ پرداختند. آنها تأکید کردند که این سازمان در روزهای اول جنگ به دلیل نبود اطلاعات دقیق از مناطق آسیبدیده، نتوانست به موقع وارد عمل شود.
طرح تشکیل وزارت مدیریت بحران اولین بار در سال ۱۳۹۸ به مجلس ارائه شد. اما به دلیل مخالفت دولت و برخی نمایندگان، در کمیسیونها زمین گیر شد. با این حال، وقوع جنگ و خسارتهای گسترده آن، بار دیگر ضرورت تشکیل این وزارتخانه را اثبات کرد. کارشناسان معتقدند که یکی از نقاط ضعف مدیریت بحران در ایران، «تعدد نهادهای متولی» است. ارتش، سپاه، هلالاحمر، سازمان مدیریت بحران، وزارت کشور و سایر نهادها هر کدام به صورت جزیرهای عمل میکنند. وزارت مدیریت بحران میتواند نقش هماهنگکننده و فرماندهی واحد را ایفا کند. با این حال، برخی از نمایندگان نگران «تمرکز بیش از حد قدرت» در یک وزارتخانه هستند. آنها پیشنهاد دادهاند که یک «شورای عالی مدیریت بحران» با حضور رئیسجمهور و مسئولان دستگاههای اجرایی، سیاستهای کلان را تعیین کند و وزارت مدیریت بحران، مجری تصمیمات آن باشد. به هر حال، تشکیل وزارت مدیریت بحران، یک ضرورت اجتنابناپذیر است. اکنون نوبت به صحن علنی رسیده است. انتظار میرود که نمایندگان با رای بالای خود، این بار به این طرح ‹زندگیبخش› رای دهند.
جایگاه وزارت مدیریت بحران در نظام اداری
سازمان مدیریت بحران کشور که هم اکنون زیر نظر وزارت کشور فعالیت میکند، دارای شخصیت حقوقی است، اما از استقلال کامل برخوردار نیست. بودجه آن از طریق وزارت کشور تأمین میشود و رئیس آن توسط وزیر کشور منصوب میگردد. این وابستگی ساختاری، سرعت عمل این سازمان را در مواقع بحرانی کاهش میدهد. وزارت مدیریت بحران در صورت تأسیس، دارای بودجه مستقل، سازمان اداری مجزا و اختیارات قانونی گسترده خواهد بود. رئیس آن توسط رئیسجمهور منصوب میشود و باید از مجلس رأی اعتماد بگیرد. این استقلال، به وزارتخانه جدید امکان میدهد تا در صورت بروز بحران، بدون نیاز به هماهنگیهای طولانی با وزارت کشور و سایر نهادها، تصمیم گیری کند. در قانون برنامه هفتم توسعه (مصوب ۱۴۰۳) نیز به تشکیل «سازمان ملی مدیریت بحران» اشاره شده است، اما نه وزارتخانه. طرح فعلی یک گام فراتر از برنامه هفتم است. برای تبدیل این طرح به قانون، نیاز به رأی دو سوم نمایندگان مجلس و تأیید شورای نگهبان است.
مزایا و چالشهای تمرکزگرایی
مهمترین مزیت تشکیل وزارت مدیریت بحران، «تمرکز وظایف» است. در حال حاضر، حدود ۱۷ نهاد مختلف در مدیریت بحران نقش دارند. این پراکندگی، منجر به دوبارهکاری، تناقض در دستورالعملها و کندی عملیات میشود. وزارت جدید میتواند همه این وظایف را یکپارچه کند. اما خطر تمرکزگرایی نیز وجود دارد. ممکن است این وزارتخانه به یک «ابر ساختار» تبدیل شود که قدرت زیادی پیدا کند و سایر نهادها را از صحنه خارج کند. برای جلوگیری از این پدیده، باید اختیارات وزارتخانه به گونهای تعریف شود که نقش هماهنگکننده داشته باشد، نه حذف کننده. همچنین، مدیریت بحران نیازمند مشارکت مردمی و ظرفیتهای محلی است. وزارتخانه جدید باید ارتباط قوی با شوراهای شهر و روستا، هلالاحمر، و نیروهای داوطلب مردمی برقرار کند. در غیر این صورت، به یک نهاد غیرقابل انعطاف و فاقد ارتباط با جامعه تبدیل خواهد شد.
هزینه تشکیل وزارتخانه و صرفهجویی بلندمدت
تشکیل یک وزارتخانه جدید (ساختمان، تجهیزات، پرسنل) هزینههای زیادی دارد. برآورد اولیه نشان میدهد که راهاندازی وزارت مدیریت بحران، حدود ۵۰۰۰ میلیارد تومان بودجه نیاز دارد. این رقم در شرایطی است که دولت با کسری بودجه مواجه است. اما کارشناسان معتقدند که این هزینه در بلندمدت جبران خواهد شد. تجربه نشان میدهد که نبود یک نهاد متمرکز، خسارتهای بسیار بیشتری به بار میآورد. برای مثال، اگر وزارت مدیریت بحران در زمان جنگ وجود داشت، احتمالاً خسارتهای اقتصادی (که حدود ۵۰ میلیارد دلار برآورد میشود) تا حد قابل توجهی کاهش مییافت. علاوه بر این، وزارتخانه جدید میتواند از طریق جذب کمکهای بینالمللی (از سازمان ملل، صلیب سرخ جهانی و...) بخشی از هزینههای خود را تأمین کند. فعلاً چنین ساختاری وجود ندارد.
درسهایی از سایر کشورها
کشورهای موفق در مدیریت بحران (مانند ژاپن، ترکیه، و ایالات متحده) دارای نهادهای متمرکز و قدرتمندی هستند. برای مثال، «آژانس مدیریت بحران ترکیه» (AFAD) یک نهاد قدرتمند و مستقل است که هماهنگی بین تمام دستگاهها را بر عهده دارد و تجربه زلزله ۲۰۲۳ نشان داد که عملکرد خوبی داشت. در ایالات متحده، «آژانس مدیریت بحران فدرال» (FEMA) با داشتن بودجه هنگفت (سالانه حدود ۲۰ میلیارد دلار) و اختیارات گسترده، پاسخگوی بحرانهاست. با این حال، FEMA در جریان طوفان کاترینا (۲۰۰۵) عملکرد ضعیفی داشت که نشان میدهد داشتن یک سازمان قدرتمند به تنهایی کافی نیست. ایران میتواند از نقاط قوت این مدلها استفاده کند و نقاط ضعف آنها را پوشش دهد. برای مثال، میتواند ساختار FEMA را با فرهنگ بومی ایرانی تلفیق کند و همچنین از نوآوریهای ژاپنی در زمینه پیشگیری و هشدار اولیه بهره ببرد.
سناریوهای پیش روی تصویب طرح
-
سناریوی نخست (خوشبینانه)
طرح در صحن علنی با رأی قاطع نمایندگان تصویب میشود و شورای نگهبان نیز آن را تأیید میکند. وزارت مدیریت بحران تا پایان سال ۱۴۰۵ تشکیل میشود و پس از یک دوره گذار ۲ ساله، به طور کامل جایگزین سازمان فعلی میگردد.
-
سناریوی دوم (واقعبینانه)
در صحن علنی، برخی از مواد طرح با ایراد شورای نگهبان مواجه میشود و برای اصلاح به کمیسیون بازمیگردد. این فرآیند چند ماه به طول میانجامد. در نهایت، طرح با تغییراتی تصویب میشود و وزارتخانه تشکیل میگردد، اما اختیارات آن کمتر از طرح اولیه خواهد بود.
-
سناریوی سوم (بدبینانه)
دولت با طرح مخالفت میکند و لابی سنگینی را در مجلس راه میاندازد. طرح در صحن علنی رأی نمیآورد و به بایگانی سپرده میشود. در این صورت، سازمان مدیریت بحران فعلی با همان وضعیت سابق ادامه مییابد و بار دیگر شاهد آشفتگی در مدیریت بحرانهای آینده خواهیم بود.