آسیانیوز ایران؛ سرویس سیاسی:
دنیای انرژی دقایقی پیش شاهد یک زلزله سیاسی و اقتصادی تمام عیار بود؛ امارات متحده عربی به طور رسمی اعلام کرد که از سازمان کشورهای صادرکننده نفت و گروه تخصصی اوپکپلاس خارج میشود. این تصمیم که در یک کنفرانس خبری چند ساعته در ابوظبی اعلام شد، دیپلماسی نفتی پنجاه و اندی ساله یکی از بنیانگذاران اوپک را به پایان میبرد؛ اقدامی که تحلیلگران آن را «انتحار اقتصادی جمعی» توصیف میکنند. این خروج در حساسترین شرایط ممکن رقم میخورد؛ جنگی تمام عیار در خاورمیانه به وقوع پیوسته، تنگه هرمز به یک منطقه نظامی داغ تبدیل شده و زنجیره تأمین نفت خلیج فارس برای اولین بار در چهار دهه اخیر گسیخته شده است!
امارات که تا دیروز به عنوان متحد وفادار عربستان در مدیریت بازار نفت شناخته میشد، با انتشار بیانیهای، کشورهای عربی همسایه را به «بیعملی در قبال تهدیدات امنیتی» متهم کرد. در قلب این بیانیه، اشاره مستقیمی به عدم حمایت کافی از امارات در برابر آنچه «پاسخ ایران به حمله آمریکایی اسرائیلی» خوانده شده، دیده میشود؛ زخمی که ظاهراً سالها زیر پوست شورای همکاری خلیج فارس چرک کرده بود. دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، نخستین شخصیتی بود که این اقدام را «پایان کلاهبرداری اوپک از جهان» نامید و آن را یک پیروزی کامل برای مصرفکنندگان آمریکایی قلمداد کرد! از سوی دیگر، کارشناسان اقتصادی هشدار میدهند که با خروج سومین تولیدکننده بزرگ اوپک، نظم قیمتگذاری نفت برای همیشه از بین رفته و جهان وارد دوره جدیدی از شوکهای قیمتی خواهد شد. در این گزارش لحظهای، جزئیات این خروج تاریخی، ابعاد فنی فروپاشی ائتلاف و سناریوهای پیش روی بازار نفت را از پنج زاویه کاملاً تخصصی و فنی بررسی میکنیم.
فروپاشی سازوکار سهمیهبندی؛ از توازنی مصنوعی تا هرجومرج تولید
نظام اوپک بر پایه یک اصل ساده اما شکننده بنا شده است: همه اعضا به سهمیههای تولید پایبند بمانند تا قیمت در سطح دلخواه تثبیت شود. خروج امارات که روزانه نزدیک به چهار میلیون بشکه نفت تولید میکند، عملاً این معادله را برای همیشه منهدم میکند. از لحظه خروج، دیگر هیچ الزام حقوقی یا سیاسی برای پایبندی ابوظبی به سهمیه وجود ندارد و این کشور میتواند به صورت یکجانبه تولید خود را به حداکثر برساند. این وضعیت برای عربستان سعودی کابوسوار است. ریاض که خود را رهبر بلوک اوپک میداند، حالا با یک رقیب سابق همسایه روبروست که دیگر تابع تصمیمات اتاق فرمان ریاض نیست. در علم اقتصاد نفت، ورود یک تولیدکننده آزاد با ظرفیت چهار میلیون بشکه در روز به بازاری که از قبل دچار کمبود تقاضا ناشی از جنگ است، میتواند قیمتها را در کوتاهمدت تا مرز پنجاه درصد سقوط دهد. علاوه بر این، نگرانی بزرگتر از «اثر دومینو» است. اگر سایر اعضای عرب اوپک مانند کویت یا قطر نیز (که خود با ریاض اختلافات عمیق دارند) از این فرصت برای خروج استفاده کنند، دیگر نه از اوپک، بلکه از گروهی از کشورهای نفتی سرخورده و پراکنده صحبت خواهیم کرد که هر کدام سیاست تولید مستقل خود را دنبال میکنند.
معمای تنگه هرمز و ناتوانی نظامی عربها از منظر امارات
یکی از کلیدهای درک این خروج، نقشه امنیتی منطقه است. امارات در نامه رسمی خود به اوپک، صراحتاً به «نقص فاحش در تأمین امنیت کشتیرانی» اشاره کرده است. از نگاه ابوظبی، ائتلاف نظامی عربستان و امارات در یمن شکست خورده و حالا با گسترش جنگ به آبهای خلیج فارس، توانایی حفاظت از نفتکشهای اماراتی در برابر تهدیدات ایران کاملاً از بین رفته است. واقعیت فنی این است که هفتاد درصد صادرات نفت امارات از طریق تنگه هرمز عبور میکند. در شرایط جنگی موجود و با توجه به توانمندیهای ایران در بستن این آبراه راهبردی، صادرات نفت امارات عملاً متوقف شده است. ابوظبی از این زاویه، ماندن در اوپک را بیمعنی میداند، زیرا اوپک نتوانسته هیچ راهکار عملی برای بازگشایی این مسیر ارائه دهد. خروج امارات در این بستر، یک پیام روشن به ریاض دارد: «شما نه توان نظامی برای دفاع از ما دارید و نه حاضرید در مذاکرات پایان جنگ با ایران از منافع ما دفاع کنید؛ پس دیگر دلیلی ندارد که ما در سازمانی بمانیم که به جای تأمین امنیت، فقط سهمیه تولید کاهش میدهد.»
تحلیل سود و زیان ترامپ؛ خروج امارات، چگونه به سود واشنگتن تمام میشود؟
دونالد ترامپ سالهاست که اوپک را به «دستگاه گرانفروشی نفت» تشبیه میکند. از نگاه کاخ سفید، هر چیزی که انسجام اوپک را بشکند، به معنای کاهش قیمت بنزین در پمپهای آمریکا و افزایش شانس انتخاباتی رئیسجمهور است. خروج امارات آن هم در آستانه تابستان، یک هدیه سیاسی تمام عیار برای ترامپ محسوب میشود. نکته فنی تر آنکه آمریکا خود اکنون بزرگترین تولیدکننده نفت جهان است. با خروج امارات از اوپک، دیگر هیچ الزامی برای هماهنگی تولید آمریکا با دیگران وجود ندارد. واشنگتن میتواند مستقیماً با ابوظبی وارد یک «توافق دوجانبه نفتی» شود که در آن امارات نفت خود را با تخفیف ویژه به پالایشگاههای تگزاس و لوئیزیانا بفروشد، در ازای تضمینهای امنیتی پیشرفتهتر. بعلاوه، ترامپ میتواند از این شکاف برای تحت فشار گذاشتن عربستان استفاده کند. ریاض که قدرتمندترین عضو باقیمانده اوپک است، حالا میداند که دیگر جبهه متحدی در کار نیست. این موقعیت به آمریکا اجازه میدهد تا شرایط خود را برای عادیسازی روابط با اسرائیل و پایان جنگ یمن به سعودیها دیکته کند.
ورشکستگی دیپلماسی نفتی؛ چرا ائتلافهای مبتنی بر اعتماد دیگر کار نمیکنند؟
اوپک همیشه یک نهاد شکننده بوده؛ زیرا موفقیت آن مستقیماً به میزان اعتماد بین کشورهایی بستگی دارد که در سایر زمینهها با هم رقابت و دشمنی دارند. حمله نظامی علیه جمهوری اسلامی، این اعتماد را به صفر رساند. امارات در متن بیانیه خود تصریح کرده که «برخی اعضای اوپک» از بحران منطقه برای پر کردن جیب خود استفاده کرده و از امارات خواسته اند سهمیه خود را کاهش دهد تا آنها بیشتر بفروشند. این اتهام مستقیم به عربستان و احتمالاً کویت اشاره دارد. از نگاه ابوظبی، ریاض در پوشش «هماهنگی نفتی» عملاً سقف تولید امارات را پایین نگه داشته تا خود بیشتر صادرات داشته باشد. در شرایط جنگی که نفت امارات از تنگه هرمز عبور نمیکند، این سیاست «حذف رقیب منطقهای» از سوی عربستان، خط قرمز ابوظبی را رد کرده است. در سطح بینالمللی، خروج امارات پایان یک پارادایم پنجاه ساله است. دیگر نمیتوان روی «سازوکارهای غیرالزامآور» مبتنی بر جلسات ماهانه و توافقات دوستانه برای مدیریت بازار جهانی نفت حساب کرد. جهان وارد عصر «قراردادهای سخت و دوجانبه» میشود که در آن هر کشور منافع امنیتی و اقتصادی خود را جداگانه دنبال میکند.
سقوط آزاد قیمت یا جنگ قیمتی تمام عیار؟
سه سناریوی فوری پیش روی بازار نفت وجود دارد:
- سناریوی نخست که کارشناسان محتملترین حالت میدانند، سقوط کنترلشده قیمت تا سطح شصت دلار برای هر بشکه نفت برنت است. در این حالت، عربستان تلاش میکند با کاهش داوطلبانه تولید خود (حتی تا دو میلیون بشکه در روز) بخشی از شوک عرضه ناشی از افزایش تولید امارات را خنثی کند.
- سناریوی دوم، جنگ قیمتی تمام عیار بین ریاض و ابوظبی است. اگر امارات تولید خود را به پنج میلیون بشکه در روز برساند (که با تاسیسات جدیدش توان آن را دارد) و عربستان نیز برای حفظ سهم بازار دست به کاهش قیمت بزند، نفت میتواند ظرف سه ماه به زیر چهل دلار سقوط کند. این فاجعه اقتصادی برای همه تولیدکنندگان از روسیه تا آمریکا خواهد بود.
- سناریوی سوم، مداخله مستقیم نظامی آمریکا برای بازگشایی تنگه هرمز و سپس اعمال یک نظام سهمیهبندی جدید تحت نظارت واشنگتن است. در این حالت، «اوپک» عملاً منحل شده و «اتاق انرژی خلیج فارس» با مدیریت آمریکا جایگزین میشود. این سناریو از همه گرانتر و از همه خطرناکتر است، اما با توجه به شخصیت ترامپ، کاملاً دور از انتظار نیست.