آغاز سومین ماه قطع اینترنت جهانی در ایران؛ امنیت اطلاعات به صفر رسیده!

آسیانیوز ایران؛ سرویس علم و تکنولوژی:

امروز سومین ماه متوالی قطع اینترنت جهانی در ایران آغاز شد؛ خاموشی بی‌سابقه‌ای که به گفته سایت رصدخانه اینترنت «نت‌بلاکس»، اکنون به شصت و یکمین روز خود رسیده و بیش از ۱۴۴۰ ساعت از قطعی اینترنت بین‌الملل در کشور می‌گذرد. این طولانی‌ترین دوره قطع اینترنت در تاریخ ایران است؛ قطعی که این بار نه چند روزه یا چند هفته‌ای، که وارد ماه سوم شده و زندگی دیجیتال میلیون‌ها ایرانی را به طور کامل دگرگون کرده است. در این روزها که دسترسی به شبکه‌های جهانی، سکوهای آموزشی خارجی، ایمیل‌های بین‌المللی و بسیاری از خدمات پایه اینترنتی ممکن نیست، نگرانی‌ها از ابعاد تازه‌ای از آسیب‌پذیری کشور پرده برداشته است. یکی از فوری‌ترین هشدارها از سوی کارشناسان امنیت سایبری مطرح شده است. به گفته آنان، نزدیک به دو ماه است که سرورهای حیاتی کشور هیچ آپدیت امنیتی (security patch) دریافت نکرده‌اند و این یعنی هر لحظه امکان یک فاجعه سایبری وجود دارد. از سوی دیگر، طرح «اینترنت طبقاتی» و «اینترنت پرو» که به برخی اصناف و مشاغل خاص فروخته می‌شود، واکنش‌های تندی را به دنبال داشته است. انجمن تجارت الکترونیک در بیانیه‌ای آن را «غیرانسانی» و «تبعیض آشکار» خوانده است.

مسئولان کشور، امنیت سایبری را بهانه اصلی این قطعی اعلام کرده‌اند، اما منتقدان می‌گویند بزرگ‌ترین حملات سایبری از جمله هک چند بانک بزرگ کشور، دقیقاً در زمان قطع کامل اینترنت رخ داده است. در این میان، «شبکه ملی اطلاعات» که قرار بود جایگزینی برای اینترنت جهانی باشد، به گفته برخی کارشناسان نه تنها کمکی به مردم نکرده، که خود به ابزاری برای توجیه قطعی اینترنت تبدیل شده است. در این گزارش، ابعاد فنی و اجتماعی شصت و یک روز قطع اینترنت، هشدارهای امنیتی، نقد اینترنت طبقاتی و آینده ارتباطات کشور در شرایط جنگی را بررسی می‌کنیم.

۱۴۴۰ ساعت خاموشی؛ تحلیل فنی قطع اینترنت از دیدگاه نت بلاکس

سایت رصدخانه اینترنت «نت بلاکس» که یکی از معتبرترین منابع جهانی برای پایش وضعیت اینترنت در کشورهای مختلف است، امروز تأیید کرد که ایران شصت و یکمین روز قطعی اینترنت بین‌الملل را پشت سر می‌گذارد. این نهاد با رصد مداوم پروتکل‌های ارتباطی و بررسی صدها سرور مرزی، تخمین زده که بیش از ۹۵ درصد از ترافیک بین‌الملل ایران در این مدت مسدود شده است. نکته قابل توجه این است که قطعی اخیر با قطعی‌های قبلی تفاوت اساسی دارد. در گذشته، قطعی‌ها معمولاً مقطعی و چند روزه بودند و پس از فروکش کردن التهابات، اینترنت به حالت عادی بازمی‌گشت. اما این بار، الگویی جدید حاکم است: «اینترنت طبقاتی» که فقط به برخی مشاغل و اصناف خاص فروخته می‌شود و «اینترنت پرو» که برای گروه‌های محدود با قیمت‌های گزاف فعال می‌گردد. از نظر فنی، این نوع قطعی بسیار پیچیده‌تر از قطعی کامل (شاتر داون) است. در این روش، زیرساخت‌های اینترنت همچنان فعال هستند اما ترافیک بین‌الملل از طریق فیلترینگ پیشرفته لایه هفتم (DPI) یا مسدودسازی پروتکل‌ها، به صورت انتخابی قطع می‌شود. این روش به پایداری بیشتری نیاز دارد و نشان می‌دهد که برنامه‌ریزی این قطعی بلندمدت و از پیش طراحی شده بوده است.

فاجعه امنیت سایبری در انتظار ایران؛ هشدار کارشناسان

یکی از نگران‌کننده‌ترین ابعاد قطع طولانی اینترنت، وضعیت امنیت سایبری کشور است. کارشناسان می‌گویند نزدیک به دو ماه است که سرورهای حیاتی در بخش‌های دولتی، بانکی، بیمارستانی و زیرساختی هیچ «پچ امنیتی» یا آپدیت امنیتی دریافت نکرده‌اند. هر روزی که این سرورها بدون به‌روزرسانی بمانند، آسیب‌پذیری‌های شناخته شده (Known Vulnerabilities) روی آنها انباشته می‌شود. در شرایط عادی، تیم‌های امنیتی به طور مستمر وصله‌های امنیتی را از شرکت‌های سازنده نرم‌افزار دریافت و روی سرورها نصب می‌کنند. اما در شرایط قطع اینترنت، دسترسی به مخازن آپدیت، سرورهای کلود آنتی‌ویروس‌ها و پلتفرم‌های به‌روزرسانی سیستم‌عامل‌ها به کلی قطع شده است. به عبارت دیگر، سرورهای ایران در حال حاضر «باز» (open) و آماده بهره‌برداری توسط هر هکری هستند که آسیب‌پذیری آن را شناسایی کند. نکته تلخ ماجرا اینجاست که مسئولان، امنیت سایبری را بهانه اصلی قطع اینترنت اعلام کرده‌اند، اما شواهد نشان می‌دهد که برعکس، این قطعی خود بزرگ‌ترین تهدید امنیت سایبری کشور است. انجمن تجارت الکترونیک نیز در بیانیه خود به این تناقض اشاره کرده و نوشته: «بزرگ‌ترین حملات سایبری از جمله هک چند بانک مهم کشور در زمان قطع کامل اینترنت انجام شد.» یعنی درست زمانی که مسئولان ادعا می‌کردند قطع اینترنت برای امنیت است، بزرگ‌ترین ترکیدگی‌های امنیتی رخ داده است.

اینترنت طبقاتی؛ فروش یک حق بدیهی به بالاترین قیمت

شاید عجیب‌ترین پدیده روزهای اخیر، رسمی شدن فروش «اینترنت طبقاتی» است. بر اساس گزارش‌ها، برخی مشاغل، اصناف و افراد خاص می‌توانند با پرداخت مبالغی حداقل پنج برابر تعرفه عادی، به اینترنت بین‌المللی با کیفیت محدود دسترسی پیدا کنند. انجمن تجارت الکترونیک در بیانیه خود این سیاست را به شدت محکوم کرده و آن را «سوء استفاده از یک نیاز بدیهی هر شهروند در جهان معاصر» نامیده است. نکته مهم اینجاست که تبعیض در دسترسی به اینترنت، تبعیض در دسترسی به آموزش، تجارت، اطلاعات، سلامت، ارتباطات و حتی حقوق اولیه شهروندی است. دانشجویی که برای پایان‌نامه خود نیاز به مقالات خارجی دارد، پزشکی که باید جدیدترین پروتکل‌های درمانی را دنبال کند، کسب‌وکاری که مشتریان خارجی دارد، یا شهروندی که با خانواده خارج از کشورش در ارتباط است؛ همه این افراد بدون اینکه به واسطه‌ای غیرقانونی متوسل شوند، اکنون محکوم به پرداخت مبالغ گزاف یا تحمل ماه‌ها قطعی هستند. انجمن تجارت الکترونیک در بیانیه خود پرسیده: «کدام شهروند ایرانی است که ده‌ها نیاز ضروری به اینترنت نداشته باشد. چه طور می‌توان یک حق بدیهی را از یک شهروند سلب کرده و به شهروند دیگری (به هر بهانه و طبقه‌بندی) ارائه داد؟» این سؤال کلیدی، اخلاقی‌ترین و انسانی‌ترین نقد به وضعیت فعلی است.

شبکه ملی اطلاعات؛ نجات‌بخش یا عامل تشدید بحران؟

یکی از بحث‌برانگیزترین مفاهیم روزهای اخیر، «شبکه ملی اطلاعات» است. برخی کارشناسان معتقدند که وجود همین شبکه، تنها دلیل تداوم قطعی اینترنت است. استدلال آنها این است: اگر شبکه ملی اطلاعات نبود و تمام خدمات حیاتی کشور (بانکی، دولتی، آموزشی، خدمات شهری و...) به اینترنت جهانی وابسته بود، هرگز نمی‌شد اینترنت را به مدت دو ماه قطع کرد. اما چون شبکه ملی وجود دارد، ارگان‌های دولتی همچنان به خدمات خود ادامه می‌دهند، بانک‌ها کار می‌کنند و کسب‌وکارهای داخلی هنوز سرویس می‌دهند. از این منظر، شبکه ملی اطلاعات تناقضی دوگانه دارد. از یک سو، به مردم کمک کرده که در زمان قطع اینترنت، دسترسی حداقلی به خدمات حیاتی را از دست ندهند. از سوی دیگر، همین شبکه بهانه و امکان قطع طولانی‌مدت اینترنت را فراهم کرده است. اگر شبکه ملی ضعیف‌تر بود و اختلال در آن خیلی سریع‌تر به بحران‌های غیرقابل کنترل می‌انجامید، مسئولان ناچار بودند خیلی زودتر اینترنت را وصل کنند. اما منتقدان شبکه ملی اطلاعات نگاه دیگری دارند. آنها می‌گویند شبکه ملی اطلاعات از ابتدا با همین هدف طراحی شد: ایجاد یک «اینترنت موازی» که هزینه قطع اینترنت جهانی را کاهش دهد. به عبارت دیگر، شبکه ملی به جای اینکه خدمت به مردم باشد، تبدیل به ابزاری برای مشروعیت‌بخشی به قطعی‌های طولانی‌مدت شده است.

آینده مبهم؛ قطعی تا کی ادامه دارد و راهکار چیست؟

با ورود به سومین ماه قطع اینترنت، پرسش اساسی این است که این وضعیت تا کی ادامه خواهد داشت؟ مسئولان هیچ جدول زمانی مشخصی برای بازگشت اینترنت اعلام نکرده‌اند. برخی منابع از ادامه قطعی حداقل تا پایان فصل بهار خبر می‌دهند. اما تجربه جهانی نشان می‌دهد که قطعی‌های طولانی اینترنت، حتی در زمان جنگ، بازخوردهای بسیار منفی اجتماعی و اقتصادی دارد و معمولاً نمی‌تواند بیش از چند هفته تداوم یابد. راهکار اصلی که کارشناسان و فعالان صنفی پیشنهاد می‌دهند، پایان سیاست «اینترنت طبقاتی» و بازگرداندن دسترسی مساوی برای همه شهروندان است. آنها می‌گویند اگر نگرانی امنیتی وجود دارد، باید اینترنت را با سرعت محدود و با پروتکل‌های امنیتی مشخص (نه به طور کامل قطع) در اختیار همه مردم قرار داد. «انجمن تجارت الکترونیک» نیز تأکید کرده که «کشور با داشتن ده‌ها میلیون هم‌وطن فداکار، نه تنها نیازی به سرکوب و سانسور اینترنت ندارد که باید راه را برای رساندن روایت‌ها و صدای ملت باز و هموار نماید.» تا آن زمان، شهروندان ایرانی همچنان در انتظار بازگشت اینترنت به سر می‌برند؛ اینترنتی که در هر جای دنیا یک حق اولیه محسوب می‌شود، اما در ایران تبدیل به یک کالای لوکس و تبعیض‌آمیز شده است. شصت و یک روز و ۱۴۴۰ ساعت خاموشی دیجیتال، رکوردی تلخ در تاریخ ارتباطات ایران ثبت کرده است.