آسیانبوز ایران؛ سرویس سیاسی:
در اقدامی دیپلماتیک و با میانجیگری پاکستان، آمریکا ۲۲ نفر از خدمه کشتی کانتینری ایرانی «توسکا» را که از ماه گذشته توقیف کرده بود، آزاد کرد. این افراد روز گذشته (یکشنبه) به پاکستان منتقل شدهاند و قرار است امروز (دوشنبه) به ایران بازگردانده شوند. وزارت امور خارجه پاکستان امروز با صدور بیانیهای اعلام کرد که این اقدام «به عنوان اقدامی برای ایجاد اعتماد» از سوی ایالات متحده انجام شده است. پاکستان این اقدام را گامی مثبت برای کاهش تنشها در منطقه توصیف کرده و بر تداوم تلاشهای میانجیگرانه خود تأکید کرده است. کشتی «توسکا» (MV Touska) در تاریخ ۱۹ آوریل (۳۰ فروردین) در دریای عمان و در نزدیکی بندر چابهار توسط نیروهای آمریکایی توقیف شده بود. بر اساس گزارشها، کشتی مذکور که متعلق به شرکت کشتیرانی جمهوری اسلامی ایران (IRISL) است، متهم به نقض محاصره دریایی اعمال شده توسط آمریکا بود.
بر اساس اطلاعات منتشر شده، در زمان توقیف، ۲۸ نفر در این کشتی حضور داشتند. یک هفته پیش از این، ۶ نفر از افراد حاضر در کشتی (که برخی منابع از آن ها به عنوان اعضای خانواده خدمه یاد کردهاند) از طریق یک کشور منطقهای آزاد و به ایران بازگشته بودند. درگیری نظامی میان جمهوری اسلامی و نیروهای آمریکایی-اسرائیلی که از ۲۸ فوریه (۹ اسفند) آغاز شد، منطقه خلیج فارس را به شدت ناآرام کرده است. هرچند حدود چهار هفته پیش آتشبس اعلام شد، اما تنشها در آبهای منطقه و مسأله کشتیرانی همچنان ادامه دارد. آمریکا از تاریخ ۱۳ آوریل (۲۴ فروردین) محاصره دریایی بنادر ایران را اعمال کرده و بارها کشتیهای تجاری وابسته به ایران را به اتهام نقض این محاصره متوقف کرده است. واشنگتن اعلام کرده که آزادی این خدمه در راستای تسهیل تنشها و به عنوان یک اقدام خیرخواهانه انجام شده است.
دولت پاکستان نقش کلیدی در میانجیگری میان ایران و آمریکا ایفا کرده است. اوایل فروردین ماه، مذاکراتی میان مقامات ایرانی و آمریکایی در اسلامآباد برگزار شده بود که هرچند به توافق نهایی ختم نشد، اما بسترهایی برای تبادل پیام و کاهش تنش فراهم آورد. در این گزارش، جزئیات این رویداد، نحوه انتقال خدمه و سرنوشت کشتی توقیف شده را مرور میکنیم و واکنشهای طرفین را تحلیل خواهیم نمود.
جزئیات توقیف کشتی توسکا و سرنوشت خدمه
کشتی کانتینری توسکا که تحت پرچم ایران و متعلق به شرکت کشتیرانی جمهوری اسلامی ایران (IRISL) است، در تاریخ ۱۹ آوریل (۳۰ فروردین ۱۴۰۵) در دریای عمان، نزدیک بندر چابهار، توسط نیروهای آمریکایی توقیف شد. بنابر گزارشها، ناوشکن یواساس اسپرونس (USS Spruance) پس از آن که این کشتی علیرغم هشدارهای مکرر متوقف نشد، به موتورخانه آن شلیک کرد و آن را از کار انداخت. سپس نیروهای آمریکایی با هلیکوپتر بر عرشه کشتی فرود آمده و آن را کنترل کردند. در زمان توقیف، مجموعاً ۲۸ نفر در این کشتی حضور داشتند. مقامات پنتاگون اعلام کردهاند که عملیات توقیف بدون آسیب به خدمه انجام شد. یک هفته پیش از آزادی امروز، ۶ نفر از سرنشینان (که برخی منابع آنها را همسران خدمه ذکر کردهاند) از طریق یک کشور منطقهای به ایران منتقل شده بودند. در تاریخ ۳ مه (۱۳ اردیبهشت)، ۲۲ خدمه باقیمانده با هواپیما به پاکستان منتقل شدند. طبق اعلام وزارت خارجه پاکستان، این افراد امروز طی تشریفاتی به مقامات جمهوری اسلامی ایران تحویل داده خواهند شد. در برخی منابع آمده است که شماری از این افراد پس از ورود به ایران، در میان تصاویر منتشر شده توسط رسانههای داخلی حضور داشتهاند.
نقش میانجیگری پاکستان و دلایل آزادی
پاکستان در چند ماه اخیر نقش پررنگی در تلاش برای کاهش تنش میان تهران و واشنگتن ایفا کرده است. اسلامآباد که روابط دوستانهای با هر دو طرف دارد، اوایل فروردین ماه میزبان اولین دور مذاکرات مستقیم مقامات ارشد ایرانی و آمریکایی بود. هرچند آن مذاکرات به توافق نهایی درباره پایان جنگ منجر نشد، اما بستری برای تبادل پیامها و اقدامات تنشزدا فراهم کرد. وزارت خارجه پاکستان امروز رسماً اعلام کرد که آزادی این خدمه «به عنوان اقدامی برای ایجاد اعتماد» از سوی ایالات متحده صورت گرفته است. تحلیلگران سیاسی معتقدند واشنگتن با این اقدام سعی دارد فضای مذاکراتی را پیش از هرگونه تشدید احتمالی تنش حفظ کند. آمریکا در حال حاضر محاصره دریایی شدیدی را علیه بنادر ایران اعمال کرده و خروج نفت ایران را متوقف ساخته است. پاکستان با استقبال از این اقدام، آن را گامی در جهت مصالحه دانسته و اعلام کرده است که به تلاشهای میانجیگرانه خود برای برقراری صلح و ثبات پایدار در منطقه ادامه خواهد داد. این موفقیت دیپلماتیک، موقعیت پاکستان را به عنوان یک بازیگر مؤثر و بیطرف در بحرانهای منطقهای تقویت میکند.
سرنوشت کشتی توسکا و پیامدهای اقتصادی توقیف
بر اساس توافق صورت گرفته، صرفاً خدمه آزاد نشدهاند؛ بلکه خود کشتی توسکا نیز به صاحبانش بازگردانده میشود. پاکستان اعلام کرده که این کشتی پس از انجام تعمیرات لازم (احتمالاً برای رفع آسیب وارده به موتورخانه)، به آبهای پاکستان منتقل خواهد شد تا روند اداری و حقوقی بازگرداندن آن به مالکش تسهیل شود. از زمان اعلام محاصره دریایی توسط آمریکا در تاریخ ۱۳ آوریل (۲۴ فروردین)، ارتش آمریکا گزارش داده که ۴۹ کشتی تجاری مختلف را متوقف یا مجبور به تغییر مسیر کرده است. توقیف کشتیهای تجاری ایران و متوقف کردن صادرات نفت و کالاهای آن، فشار اقتصادی مضاعفی بر اقتصاد ایران در شرایط جنگ وارد میکند. بازگرداندن کشتی توسکا در حالی رخ میدهد که دولت آمریکا سیاست سختگیرانه خود علیه کشتیرانی ایران را ادامه میدهد. با این حال، به نظر میرسد واشنگتن مایل است با آزادسازی این محموله خاص (احتمالاً به دلیل حضور خانواده خدمه یا ماهیت غیرنظامی آن) فضا را برای ادامه گفتگوها باز نگه دارد. این اقدام میتواند الگویی برای حل سایر موارد مشابه در آینده باشد.
بستر تنشها؛ مرور جنگ و محاصره دریایی
درگیری نظامی میان جمهوری اسلامی و نیروهای آمریکایی-اسرائیلی از تاریخ ۲۸ فوریه (۹ اسفند ۱۴۰۴) آغاز شد. این درگیری به تلافی حملات متقابل، کل منطقه خلیج فارس را درگیر کرد و تنگه هرمز عملاً به روی کشتیرانی بینالمللی بسته شد. حدود چهار هفته پیش، آتشبسی اعلام شد که تاکنون تا حد زیادی برقرار بوده، اگرچه درگیریهای محدود و صوتهایی در آبهای جنوبی گزارش شده است. پس از اعلام آتشبس، آمریکا یک محاصره دریایی رسمی علیه بنادر و آبهای ایران اعمال کرد. دونالد ترامپ اعلام کرده است که «آزادی دریانوردی» باید در تنگه هرمز برقرار شود و ایران حق بستن این آبراه حیاتی را ندارد. در مقابل، مقامات ایران اعلام کردهاند که نظارت بر تنگه هرمز همچنان در اختیار ایران خواهد بود. در این میان، چندین درگیری و تنش کوچک دیگر نیز رخ داده است. ایران برخی گزارشها مبنی بر اصابت موشک به یک ناو آمریکایی را منتشر کرده که از سوی پنتاگون تکذیب شده است. در چنین فضایی، آزادسازی خدمه توسکا به عنوان یک اقدام تنشزدا تلقی میشود که میتواند از تشدید بحران جلوگیری کند.
تحلیل آینده و تأثیر بر روابط سه جانبه
آزادسازی خدمه کشتی توسکا را باید در چارچوب تلاشهای پشت پرده برای تثبیت آتشبس و احتمالاً آغاز مذاکرات گستردهتر دانست. هرچند مقامات آمریکایی بارها اعلام کردهاند که هدف نهایی آنها «تغییر رفتار ایران» و پایان برنامه هستهای و نفوذ منطقهای آن است، اما به نظر میرسد در شرایط کنونی جنگ فرسایشی، طرفین تمایلی به تشدید ندارند. موفقیت پاکستان در میانجیگری، نقش این کشور را در معادلات منطقهای پررنگتر میکند. اسلامآباد نشان داده که میتواند پلی ارتباطی بین ایران و آمریکا باشد، نقشی که پیش از این کشورهایی مانند عمان و قطر ایفا میکردند. این جایگاه به پاکستان اهرم فشاری در برابر هر دو طرف میدهد. با این حال، حل معمای اصلی یعنی پایان کامل جنگ و رفع محاصره دریایی همچنان دور از دسترس به نظر میرسد. آزادی خدمه و بازگرداندن کشتی یک اقدام بشردوستانه و تنشزدا است، اما ریشههای اختلاف سیاسی و امنیتی همچنان پابرجاست. کارشناسان معتقدند این اقدامات کوچک، مقدمات لازم برای باز شدن درهای مذاکرات جدیتر در آینده نزدیک خواهد بود.