آسیانیوز ایران؛ سرویس علم و تکنولوژی:
معاون آموزشی وزارت علوم، تحقیقات و فناوری امروز اعلام کرد که هنوز تصمیم نهایی در خصوص نحوه برگزاری امتحانات پایان ترم دانشجویان اتخاذ نشده است و برنامهریزیها در این خصوص متناسب با شرایط پیش رو انجام خواهد شد. دکتر مجتبی شریعتی نیاسر در نشست خبری خود با خبرنگاران گفت: «در شرایط فعلی، با توجه به وضعیت موجود و به دلیل عدم قطعیتها (ادامه جنگ، قطع اینترنت، ناامنی در برخی استانها)، آموزشها بهصورت مجازی در حال برگزاری است.» وی افزود: «به محض اینکه فضا روشنتر و شرایط با ثباتتر شود، برای بازگشت به آموزش حضوری برنامهریزی خواهیم کرد، اما تا اطلاع ثانوی امتحانات پایان ترم (برای تمام مقاطع کارشناسی، ارشد و دکتری) به صورت مجازی برگزار خواهد شد.» این تصمیم در حالی اتخاذ میشود که بیش از دو ماه از تعطیلی حضوری دانشگاهها (به دلیل جنگ) میگذرد و دانشجویان از اسفند ۱۴۰۴ تاکنون عمدتاً آموزشهای مجازی (از طریق سامانههای آموزش الکترونیکی دانشگاهها و شبکههای اجتماعی) را دنبال کردهاند. وزارت علوم در روزهای اخیر با انتقادات گستردهای از سوی دانشجویان و اساتید روبرو شده بود که چرا تکلیف امتحانات پایان ترم روشن نیست. برخی دانشگاهها (مانند دانشگاه تهران و دانشگاه صنعتی شریف) به صورت مستقل اعلام کرده بودند که امتحانات را حضوری برگزار میکنند، اما وزارت علوم این اختیار را از آنها سلب کرده است.
معاون آموزشی وزارت علوم در ادامه به موضوع «عدالت آموزشی» اشاره کرد و گفت: «در شرایط فعلی، دسترسی دانشجویان به اینترنت پایدار و رایانه شخصی یکسان نیست. برگزاری امتحانات حضوری در چنین شرایطی، دانشجویان ساکن مناطق جنگی و محروم را با مشکل مواجه میکند. به همین دلیل، اولویت با برگزاری مجازی است.» با این حال، شریعتی تأکید کرد که «امتحانات مجازی» نیازمند زیرساختهای قوی است: سرورهای قوی برای جلوگیری از قطعی، نرمافزارهای آنتی پلاژیاری (ضد تقلب) و نظارت آنلاین توسط اساتید. وی قول داد که وزارت علوم منابع مالی لازم را برای تقویت زیرساختهای الکترونیکی دانشگاهها اختصاص دهد. در این گزارش، ضمن مرور جزئیات اظهارات معاون وزارت علوم، به بررسی چالشهای برگزاری امتحانات مجازی (تقلب، قطع اینترنت، عدم دسترسی عادلانه) و همچنین اعتراضات دانشجویان به تداوم آموزش مجازی میپردازیم.
چرا وزارت علوم هنوز تصمیم قطعی نگرفته است؟ (عوامل عدم قطعیت)
عوامل متعددی باعث شده که وزارت علوم نتواند تصمیم قطعی برای برگزاری حضوری یا مجازی امتحانات بگیرد:
-
عامل اول: ادامه جنگ و ناامنی در برخی استانها
استانهای تهران، خوزستان، بوشهر، ایلام، کرمانشاه و هرمزگان (بیش از ۵۰ دانشگاه و مؤسسه آموزش عالی در این استانها فعال هستند) همچنان در معرض حملات هوایی و موشکی هستند. برگزاری امتحانات حضوری در این استانها غیرممکن است.
-
عامل دوم: قطع اینترنت و اختلال در اینترانت داخلی
اگرچه اینترانت داخلی (برای دسترسی به سامانههای آموزش مجازی دانشگاهها) به طور کامل قطع نیست، اما سرعت آن در برخی ساعات به شدت کاهش مییابد و گاهی قطعیهای موقتی رخ میدهد. برگزاری امتحانات مجازی (که نیازمند اتصال پایدار است) در این شرایط ریسک بالایی دارد.
-
عامل سوم: عدم دسترسی عادلانه دانشجویان به اینترنت و رایانه
بر اساس آمار وزارت علوم، حدود ۱۵ درصد از دانشجویان (عمدتاً ساکن مناطق روستایی و محروم) به اینترنت پایدار دسترسی ندارند یا رایانه شخصی ندارند. برگزاری امتحانات مجازی، این دانشجویان را از عدالت آموزشی محروم میکند.
نتیجه: وزارت علوم ناچار است منتظر بماند تا وضعیت سیاسی و امنیتی روشنتر شود (پایان جنگ یا آتشبس پایدار).
تا آن زمان، تعلیق تصمیم ادامه خواهد داشت.
چالشهای برگزاری امتحانات مجازی (تقلب، قطع اینترنت، عدم نظارت)
تجربه دو سال کرونا (۲۰۲۰-۲۰۲۲) نشان داد که امتحانات مجازی با سه چالش بزرگ روبرو هستند:
چالش اول: تقلب گسترده
- دانشجویان از روشهای مختلف (گروههای تلگرامی، هماهنگی قبلی، استفاده از کتاب و جزوه، جستجو در گوگل) برای تقلب استفاده میکنند. نرمافزارهای آنتی پلاژیاری (مانند «راهکار سنجش» در ایران) تا حدی میتوانند تقلب را کاهش دهند، اما ۱۰۰ درصد مؤثر نیستند.
- چالش دوم: قطع اینترنت و مشکلات فنی. در زمان امتحان، ممکن است سرور دانشگاه از کار بیفتد یا اینترنت دانشجو قطع شود. در این صورت، دانشجو نمیتواند پاسخهای خود را ثبت کند و اعتراض او به دانشگاه ممکن است هفتهها طول بکشد. وزارت علوم پیشنهاد داده است که دانشگاهها «پنجره امتحانی» (مثلاً ۲۴ ساعت) را باز بگذارند تا دانشجویان در هر ساعتی که اینترنت پایدار داشتند، امتحان بدهند.
- چالش سوم: عدم نظارت مؤثر بر دانشجو. در امتحانات حضوری، مراقبان بر دانشجویان نظارت میکنند. در امتحانات مجازی، نظارت با نرمافزارهایی مانند «ProctorU» (که وبکم دانشجو را فعال میکند و حرکات چشم و دست را رصد میکند) امکانپذیر است. اما این نرمافزارها نیازمند وبکم قوی و اینترنت پرسرعت هستند و همچنین حریم خصوصی دانشجو را نقض میکنند. وزارت علوم استفاده از این نرمافزارها را اجباری نکرده است.
اعتراضات دانشجویان به آموزش مجازی (افت کیفیت، نبود تعامل)
از اسفند ۱۴۰۴ تاکنون (بیش از دو ماه)، دانشجویان آموزش مجازی را تجربه کردهاند. نظرسنجی وزارت علوم از ۵۰ هزار دانشجو نشان میدهد که ۶۵ درصد از دانشجویان از «کیفیت پایین آموزش مجازی» ناراضی هستند. دلایل اصلی:
- نبود تعامل رودررو با استاد: در کلاس مجازی، دانشجو نمیتواند سوالات خود را فوری بپرسد و استاد نمیتواند بازخورد چهره دانشجو را ببیند و متوجه شود که آیا مطلب را فهمیده است یا نه.
- افت انگیزه و تمرکز: بسیاری از دانشجویان در خانه (به دلیل شلوغی، سر و صدا، مسئولیتهای خانگی) نمیتوانند تمرکز کافی داشته باشند.
- افزایش حجم تکالیف: برخی اساتید برای جبران عدم حضور، تعداد تکالیف و پروژهها را افزایش دادهاند که منجر به خستگی و فشار روانی میشود.
دانشجویان معترض، خواستار «کاهش ۳۰ درصدی مطالب درسی» و «حذف امتحانات پایان ترم» (و جایگزینی با پروژه یا مقاله) شدهاند. وزارت علوم اعلام کرده است که این خواستهها در دست بررسی است.
تجربه دانشگاههای موفق جهان در آموزش مجازی (در زمان جنگ)
برخی دانشگاههای جهان در زمان جنگ، توانستند با استفاده از روشهای خلاقانه، آموزش و امتحانات را به صورت مجازی با کیفیت بالا برگزار کنند. سه نمونه برجسته:
- دانشگاه ملی دونتسک (اوکراین) پس از حمله روسیه (۲۰۲۲)، سامانه «Moodle» را راهاندازی کرد و امتحانات را با استفاده از «نظارت همتا» (peer proctoring) برگزار کرد: یعنی هر دانشجو، دانشجوی دیگری را از طریق وبکم نظارت میکرد.
- دانشگاه عبری اورشلیم (اسرائیل) در زمان درگیریهای ۲۰۲۳، از هوش مصنوعی برای «تشخیص چهره و صدای دانشجو» استفاده کرد تا از تقلب جلوگیری کند.
- دانشگاه آزاد بیروت (لبنان) در زمان انفجار ۲۰۲۰، بستر «BB» را فعال کرد و به دانشجویان «۲۴ ساعت فرصت» داد تا امتحان را در هر زمان که اینترنت پایدار داشتند، تکمیل کنند. وزارت علوم ایران میتواند از این تجربیات استفاده کند. با این حال، تحریمهای بینالمللی (عدم دسترسی به نرمافزارهای حرفهای ProctorU) و کمبود بودجه (برای خرید سرورهای قوی) مانع اصلی هستند.
توصیه به دانشجویان برای مدیریت استرس و برنامهریزی در شرایط فعلی
۱. برنامه مطالعاتی منظم داشته باشید: حتی اگر تکلیف امتحانات روشن نیست، درسها را به صورت هفتگی مرور کنید. افتادن از برنامه مطالعه، استرس شما را چند برابر میکند.
۲. از تمام ظرفیت سامانههای آموزش مجازی استفاده کنید: فیلمهای ضبط شده کلاسها را دانلود کنید (در صورت قطع اینترنت)، در انجمنهای گفتگو (forum) سوالات خود را مطرح کنید، و در ساعات اداری (از طریق ایمیل یا تلفن) با استاد تماس بگیرید.
۳. با دانشگاه خود در ارتباط باشید: ایمیلهای دانشگاه را چک کنید. اگر دانشگاه اعلام کرد که امتحانات «حضوری» است، برای سفر به شهر دانشگاه (اگر در شهرستان هستید) زودتر برنامهریزی کنید (تهیه بلیط قطار یا اتوبوس). اگر «مجازی» است، از اکنون وبکم و اینترنت خود را تست کنید.
۴. از خدمات مشاوره روانشناسی استفاده کنید: استرس ناشی از جنگ و ابهام در امتحانات میتواند باعث بیخوابی، افسردگی و افت تحصیلی شود. مراکز مشاوره دانشگاهها به صورت تلفنی و آنلاین فعال هستند. از این خدمات رایگان استفاده کنید.
۵. صبور باشید: وزارت علوم قول داده است که «حداقل ۲ هفته زودتر» روش برگزاری امتحانات را اعلام کند. تا آن زمان، مطالعه کنید و نگران نباشید. شما تنها نیستید.