آسیانیوز ایران؛ سرویس حقوقی:
پرونده تلخ سوءاستفاده از یک بیمار پروانهای (پوستی) که در فضای مجازی و با تکیه بر احساسات مردم، به کلاهبرداری ۲۶ میلیارد تومانی انجامید، وارد فاز نهایی شد. رئیس کل دادگستری استان قم امروز از صدور کیفرخواست برای متهم اصلی این پرونده (بلاگر اینستاگرامی) و سایر افراد مرتبط خبر داد. ماجرا از جایی آغاز شد که یک بلاگر اینستاگرامی با انتشار ویدئویی از یک بیمار پروانهای (که در شرایط درمانی نامناسب و رنجآور به تصویر کشیده شده بود)، از مردم درخواست کمک مالی کرد. این ویدئو که به سرعت در فضای مجازی منتشر شد، احساسات میلیونها کاربر را برانگیخت. متأسفانه، برخی بلاگرها و سلبریتیهای دیگر نیز با بازنشر این محتوا و معرفی حسابهای بانکی شخصی (و نه حساب خیریه رسمی)، به تشدید این روند دامن زدند. مردم خیرخواه نیز که تصور میکردند کمکهایشان مستقیماً به درمان این بیمار میرسد، میلیاردها تومان به حسابهای معرفی شده واریز کردند. اما بررسیهای بعدی نشان داد که حسابهای بانکی معرفی شده متعلق به افراد حقیقی غیرمرتبط با مؤسسات خیریه بوده و مبالغ واریزی به جای کمک به بیمار، صرف امور شخصی و سودجوییهای کلاهبرداران شده است.
با گزارش مؤسسه خیریه حمایت از بیماران پوستی خاص (ای بی)، شعبه سیزدهم دادیاری دادسرای قم تحقیقات گستردهای را آغاز کرد. این تحقیقات شامل بررسی و رصد صفحات شبکههای اجتماعی مرتبط با جرم، ردگیری وجوه، استعلام گردش مالی حسابهای بانکی و تفحص از گوشیهای همراه متهمان بوده است. در نهایت، با شناسایی سایر متهمین (علاوه بر بلاگر اصلی)، کیفرخواست این پرونده صادر و برای رسیدگی به دادگاه کیفری ارسال شد. بر اساس گزارش ها، مجموع مبلغ کلاهبرداری شده حدود ۲۶ میلیارد تومان برآورد میشود. رئیس کل دادگستری قم تأکید کرد که این پرونده صرفاً یک تخلف مالی ساده نیست، بلکه ابعاد گستردهتری دارد: «سوءاستفاده از احساسات مردم، رواج تکدیگری دیجیتالی و تهدید جدی برای سرمایه اجتماعی، امنیت اخلاقی و اعتماد عمومی به نهادهای حاکمیتی و خیریههای معتبر.» در این گزارش، ضمن مرور جزئیات این پرونده، به تحلیل ابعاد حقوقی (مواد قانونی مورد استناد)، نقش بلاگرها و سلبریتیها در تشدید بحران، و مهمتر از همه، هشدار دادگستری به شهروندان درباره «تکدیگری دیجیتال» میپردازیم.
مکانیسم کلاهبرداری؛ از ویدئوی احساسی تا حسابهای شخصی
متهم اصلی پرونده (یک بلاگر اینستاگرامی) با انتشار ویدیویی از یک بیمار پروانهای (کودک یا نوجوان مبتلا به بیماری پوستی خاص که در شرایط نامناسب درمانی نشان داده شده بود) اقدام به جلب ترحم و همدلی مردم کرد. نکته مهم این است که این بلاگر هیچ ارتباطی با مؤسسات خیریه رسمی یا خانواده بیمار نداشته است. بلاگر با نشان دادن وضعیت اسفناک بیمار، از مردم خواست که «برای نجات این کودک» به حسابهای بانکی معرفی شده (که متعاقباً در استوری یا پست اینستاگرامی منتشر میکرد) واریز کنند. او با استفاده از واژههایی مانند «کمک فوری»، «مرگ تدریجی»، «تنها امید شما» و «لطفاً منتشر کنید» حس فوریت و ترحم را در مخاطبان القا میکرد. برخی سلبریتیها و بلاگرهای دیگر نیز بدون تحقیق و بررسی (صرفاً با مشاهده ویدیوی اولیه)، آن را بازنشر کردند و گفتند «به این کودک کمک کنید». آنها نیز حسابهای بانکی شخصی خود (یا دوستانشان) را معرفی کردند و مردم نیز به جای واریز به حساب خیریه رسمی، به این حسابها پول فرستادند. در مجموع حدود ۲۶ میلیارد تومان جمع آوری شد.
نقش مؤسسه خیریه «ای بی» و افشای کلاهبرداری
مؤسسه خیریه حمایت از بیماران پوستی خاص (ای بی) که به طور تخصصی از کودکان مبتلا به بیماری پروانهای (اپیدرمولیز بولوزا) حمایت میکند، پس از مشاهده ویدیو، بلافاصله متوجه انحراف شد. زیرا خانواده بیمار پروانهای در این ویدیو، سابقه ارتباط با خیریه را نداشتند و بیمار نیز تحت پوشش خدمات درمانی مستقیم این مؤسسه نبود. «ای بی» با خانواده بیمار (پدر و مادر کودک) تماس گرفت و متوجه شد که آنها از انتشار ویدیو و جمعآوری کمکها بیاطلاع بودهاند. بلاگر از تصویر کودک بدون رضایت آگاهانه والدین استفاده کرده بود. مؤسسه خیریه نیز بلافاصله موضوع را به دادسرای قم گزارش کرد. این گزارش باعث شد که پرونده خارج از فضای مجازی وارد مراجع قضایی شود. بدون این گزارش، ممکن بود ماهها طول بکشد تا مردم متوجه شوند پولهایشان به جای درمان کودک، به جیب بلاگرها رفته است. دادگستری قم از نقش مؤسسه «ای بی» در شفافسازی این پرونده تشکر کرد.
مواد قانونی مورد استناد در کیفرخواست
دادسرای قم در کیفرخواست خود، متهمان را به استناد دو قانون اصلی تحت تعقیب قرار داده است:
۱. ماده یک قانون تشدید مجازات مرتکبین اختلاس، ارتشاء و کلاهبرداری مصوب ۱۳۶۷: بر اساس این ماده، هرکس از طریق تبلیغات دروغین یا توسل به وسایل تقلب (از جمله انتشار ویدیوی جعلی یا گمراه کننده) مردم را فریب دهد و اموالی را تصاحب کند، «کلاهبردار» محسوب میشود و به حبس از ۲ تا ۷ سال و رد مال (بازگرداندن کل مبلغ) محکوم میگردد. با توجه به مبلغ ۲۶ میلیارد تومانی، مجازات برای متهم اصلی در بالاترین حد (۷ سال حبس) خواهد بود.
۲. قانون حمایت از اطفال و نوجوانان مصوب ۱۴۰۳: این قانون جدید و سختگیرانه به صراحت هرگونه «بهرهکشی از کودکان بیمار برای تکدیگری و جمعآوری کمکهای مالی از طریق فضای مجازی بدون مجوز» را جرم میداند (ماده ۳). از آنجایی که بیمار پروانهای یک «کودک یا نوجوان» بوده (سن او در گزارش ذکر نشده، اما معمولاً این بیماری در کودکی بروز میکند)، متهمان مشمول این ماده نیز هستند. مجازات این ماده، حبس از ۳ تا ۱۰ سال است (بسته به میزان بهرهکشی). علاوه بر این، متهمان به «اخلال در امنیت اخلاقی» و «تشویش اذهان عمومی» نیز متهم شدهاند، زیرا اعتماد مردم را نسبت به کمکهای خیریه سلب کردهاند.
نقش بلاگرها و سلبریتیها در تشدید بحران (انتشار مسئولیت)
یکی از جنبههای مهم این پرونده، رفتار «سایر بلاگرها و سلبریتیها» است. آنها بدون راستیآزمایی (Fact-checking) و صرفاً برای جلب فالوور و نشان دادن «مهربانی» خود، ویدیو را بازنشر کرده و حسابهای بانکی شخصی را معرفی کردند. برخی از این سلبریتیها مدعی شدهاند که «ما نیت خیر داشتیم» و «متوجه نبودیم که کلاهبرداری است.» اما دادگستری قم تأکید کرده است که «جهل به قانون و جرم، رافع مسئولیت نیست.» این افراد نیز به دلیل «همکاری در نشر اکاذیب» و «معاونت در کلاهبرداری» تحت پیگرد قرار گرفتهاند. این درس عبرتی است برای همه اینفلوئنسرها: صرف «نیت خیر» مجوز انتشار محتوای تأیید نشده نیست. اگر میخواهید در کمپینهای خیریه مشارکت کنید، ابتدا با مؤسسات معتبر تماس بگیرید و از صحت موضوع اطمینان حاصل کنید. در غیر این صورت، ممکن است ناخواسته به یک شبکه کلاهبرداری کمک کنید و خودتان نیز به زندان بیفتید.
هشدار به عموم مردم؛ چگونه کمکهای خود را هدفمند کنیم؟
رئیس کل دادگستری قم با اشاره به این پرونده، هشدار جدی به شهروندان داد: «از واریز هرگونه وجه به حسابهای شخصی (حتی اگر افراد مشهور معرفی میکنند) خودداری کنید. تنها به حسابهای رسمی مؤسسات خیریه که دارای مجوز از وزارت کشور و سازمان بهزیستی هستند، کمک بفرستید.»
توصیههای سه گانه برای کمک مالی امن
۱. استعلام هویت خیریه: قبل از هرگونه کمک، از سایت وزارت کشور (فهرست مؤسسات خیریه مجاز) یا سامانه «به یار» (behyar.ir) نام خیریه و شماره حساب آن را استعلام کنید.
۲. نپرداختن به حساب شخصی: هیچ مؤسسه خیریه معتبری هرگز از مردم نمیخواهد که به حساب شخصی مدیرعامل یا بلاگرها پول واریز کنند. تمام حسابها باید به نام همان مؤسسه و با شماره شبا مشخص باشد.
۳. نظارت بر هزینه کرد: پس از واریز کمک، از خیریه بخواهید که رسید رسمی (با مهر و امضا) صادر کند و در صورت امکان، گزارش هزینه کرد (فیش دارو، قبض بیمارستان و...) را در سایت خود منتشر کند.
با رعایت این نکات، میتوانید از سوءاستفادههایی مانند این پرونده (۲۶ میلیارد تومانی) جلوگیری کنید و کمکهای خود را به دست واقعی نیازمندان برسانید.