آسیانیوز ایران؛ سرویس فرهنگی هنری:
صنعت نشر ایران در سالهای اخیر با مشکلات عدیدهای دست و پنجه نرم میکند. از گرانی کاغذ و افزایش هزینههای چاپ گرفته تا کاهش قدرت خرید مردم و افت تقاضا برای کتاب. حالا مدیرمسئول مؤسسه فرهنگی هنری قدر ولایت هشدار میدهد که هزینه تولید کتاب در دو سال گذشته تقریباً «دو برابر» شده است. این افزایش هزینهها، ناشران را در تنگنای مالی شدیدی قرار داده است. قیمت کاغذ که ماده اولیه اصلی تولید کتاب است، به شدت افزایش یافته است. طبق اعلام مدیرمسئول قدر ولایت، هزینه چاپخانه تقریباً «دو و نیم برابر» شده است. به عبارت دیگر، چاپ یک کتاب که در سال ۱۴۰۳ حدود ۵۰ میلیون تومان هزینه داشت، امروز به ۱۲۵ میلیون تومان رسیده است. علاوه بر این، هزینههای صحافی، طراحی گرافیک، و سایر مراحل تولید نیز افزایش یافته است.
یکی دیگر از عوامل افزایش هزینه، «افزایش ۴۰ درصدی حقوق کارگران» در سال ۱۴۰۵ است. اگرچه این افزایش حقوق برای تأمین معیشت کارگران ضروری است، اما برای ناشرانی که با حاشیه سود اندک کار میکنند، یک شوک بزرگ محسوب میشود. هزینههای نیروی انسانی (چاپگران، صحافان، طراحان، ویراستاران) سهم قابل توجهی (حدود ۳۰ تا ۴۰ درصد) از کل هزینه تولید کتاب را تشکیل میدهد. با افزایش حقوق، این سهم به ۴۵ تا ۵۰ درصد رسیده است. طبیعی است که در چنین شرایطی، ناشران مجبور به افزایش قیمت کتاب شوند. یک کتاب ۲۰۰ صفحهای که در سال ۱۴۰۳ حدود ۷۰ هزار تومان قیمت داشت، امروز ممکن است ۱۴۰ هزار تومان قیمت بخورد (افزایش ۱۰۰ درصدی). اما سوال این است که آیا مخاطبان حاضر به خرید کتاب با این قیمت هستند؟ پاسخ روشن است: خیر.
مدیرمسئول قدر ولایت تأکید میکند: «از دست دادن مخاطب، جدیتر از تخریب کارگاه است.» منظور او این است که حتی اگر کارگاه چاپخانه بر اثر بمباران یا سیل تخریب شود، با سرمایهگذاری مجدد میتوان آن را بازسازی کرد. اما اگر مخاطب کتاب خواندن را ترک کند (به دلیل گرانی کتاب یا روی آوردن به رسانههای دیجیتال رایگان)، بازگرداندن او بسیار دشوار و هزینهبر است. یک ناشر ممکن است ورشکسته شود و تعطیل کند، اما ضرر بزرگتر این است که فرهنگ کتابخوانی در جامعه تضعیف شود. آمارها نشان میدهد که فروش کتاب در ۶ ماه اول سال ۱۴۰۵ نسبت به مدت مشابه سال قبل، حدود ۳۰ تا ۴۰ درصد کاهش یافته است. این کاهش فروش به ویژه در کتابهای غیردرسی (ادبیات داستانی، شعر، علوم انسانی، هنر) بسیار محسوس است. کتابهای دانشگاهی و کمک آموزشی نیز با کاهش فروش مواجه شدهاند، اما به دلیل نیاز دانشجویان، کاهش فروش آنها کمتر است (حدود ۱۵ تا ۲۰ درصد).
ناشران برای خروج از این بحران چه راهکارهایی دارند؟ برخی به سمت «چاپ الکترونیک» (کتابهای دیجیتال) روی آوردهاند که هزینه تولید پایینتری دارد (بدون کاغذ و چاپ). اما استقبال از کتاب الکترونیک در ایران هنوز پایین است (کمتر از ۵ درصد بازار). برخی دیگر به سمت «تولید کتابهای لوکس» (با قیمت بالا و کیفیت عالی) برای قشر مرفه رفتهاند. اما این کار به افزایش نابرابری فرهنگی دامن میزند (فقیرها از دسترسی به کتاب محروم میشوند).
جمعبندی
هزینه تولید کتاب در ایران دو برابر شده و ناشران در تنگنای مالی قرار دارند. افزایش قیمت کتاب منجر به کاهش مخاطب شده و این معضل از تخریب فیزیکی کارگاههای چاپ هم جدیتر است. برای نجات صنعت نشر، دولت باید:
- به ناشران «کاغذ یارانهای» (با نرخ ارز ترجیحی) اختصاص دهد.
- کتاب را از مالیات بر ارزش افزوده معاف کند (که فعلاً هست).
- به کتابفروشیها و ناشران وام کمبهره بدهد.
- فرهنگ کتابخوانی را با برگزاری نمایشگاههای کتاب و تخفیفهای گسترده ترویج کند.
اگر این اقدامات انجام نشود، ممکن است در آینده نزدیک شاهد تعطیلی بسیاری از انتشاراتیهای کوچک و متوسط باشیم. این یک هشدار جدی است.
عوامل افزایش هزینه تولید کتاب (تورم، ارز، حقوق)
هزینه تولید کتاب در ایران از سه مؤلفه اصلی تشکیل میشود: مواد اولیه (کاغذ، جوهر، چسب صحافی)، فرآیند چاپ و صحافی، و نیروی انسانی (چاپگران، صحافان، طراحان، ویراستاران). در دو سال اخیر، هر سه مؤلفه افزایش چشمگیری داشتهاند:
۱. کاغذ
بیش از ۹۰ درصد کاغذ مصرفی ایران وارداتی است (از روسیه، فنلاند، سوئد، چین، و هند). با افزایش نرخ ارز (دلار از ۱۲۰ هزار تومان به ۱۸۰ هزار تومان)، قیمت کاغذ نیز تا ۱۰۰ درصد افزایش یافته است. به عنوان مثال، هر بند (۵۰۰ برگ) کاغذ تحریر (۷۰ گرمی) که در سال ۱۴۰۳ حدود ۲۵۰ هزار تومان بود، امروز ۵۰۰ هزار تومان قیمت دارد. کاغذ گلاسه (برای کتابهای مصور و هنری) حتی گرانتر است (۷۰۰ هزار تومان به ازای هر بند).
۲. چاپخانه
هزینههای چاپخانه شامل برق، گاز، مواد شیمیایی (برای چاپ افست)، و استهلاک ماشینآلات است. افزایش قیمت حاملهای انرژی (برق و گاز) در سال ۱۴۰۴ (با اجرای قانون هدفمندی یارانهها)، هزینه چاپخانه را تا ۵۰ درصد افزایش داد. همچنین ماشینآلات چاپخانه (که عمدتاً آلمانی و ژاپنی هستند) به دلیل تحریم، با نرخ ارز آزاد (۱۸۰ هزار تومان) تأمین میشوند که هزینه تعمیر و نگهداری را نیز بالا برده است.
۳. نیروی انسانی
شورای عالی کار در اسفند ۱۴۰۴، حداقل دستمزد کارگران را ۴۰ درصد افزایش داد (از ۷ میلیون به ۹.۸ میلیون تومان). حقوق یک چاپگر یا صحاف ماهر نیز حدود ۱۵ تا ۲۰ میلیون تومان است. برای یک انتشاراتی متوسط (که سالانه ۲۰ کتاب منتشر میکند)، هزینه نیروی انسانی سالانه حدود ۲ تا ۳ میلیارد تومان است. با افزایش ۴۰ درصدی حقوق، این هزینه به ۲.۸ تا ۴.۲ میلیارد تومان رسیده است. این فشار مالی باعث شده که برخی ناشران تعدیل نیرو کنند (تعداد کارکنان خود را کاهش دهند) یا به سمت استفاده از نیروی کار پارهوقت و دورکار بروند.
کاهش مخاطب و راهکارهای نجات صنعت نشر
آمار فروش کتاب در ۶ ماه اول ۱۴۰۵ (نسبت به مدت مشابه ۱۴۰۴) کاهش ۳۰ تا ۴۰ درصدی را نشان میدهد. این کاهش دلایل متعددی دارد:
۱. کاهش قدرت خرید مردم
با تورم ۴۰ درصدی، سبد مصرف خانوار کوچکتر شده است. بسیاری از خانوادهها خرید کتاب را به عنوان یک «کالای لوکس» حذف کردهاند. حتی کتابهای ارزان (زیر ۵۰ هزار تومان) نیز با کاهش فروش مواجه شدهاند.
۲. رقابت با رسانههای دیجیتال
نوجوانان و جوانان امروز بیشتر وقت خود را در شبکههای اجتماعی (اینستاگرام، تلگرام، ایتا) یا تماشای فیلم و سریال (نتفلیکس، فیلیمو) میگذرانند. کتاب (به ویژه کتاب چاپی) برای آنها جذابیت کمتری دارد. کتاب الکترونیک (PDF) نیز به صورت رایگان در کانالهای تلگرامی توزیع میشود که باعث کاهش فروش کتاب فیزیکی میگردد.
۳. عدم حمایت دولت
اگرچه کتاب از مالیات بر ارزش افزوده معاف است، اما دولت یارانه کاغذ را حذف کرده است (از سال ۱۴۰۲). قبلاً ناشران میتوانستند کاغذ را با نرخ ارز ترجیحی (۴۲۰۰ تومان) وارد کنند، اما اکنون باید با نرخ آزاد (۱۸۰ هزار تومان) وارد کنند که حدود ۴۰ برابر گرانتر است. این سیاست، زنگ خطر ورشکستگی ناشران را به صدا درآورده است.
راهکارهای پیشنهادی برای احیای صنعت نشر
۱. بازگشت یارانه کاغذ
دولت باید حداقل به ناشران کتابهای آموزشی و علمی (دانشگاهی) کاغذ با نرخ ارز ترجیحی اختصاص دهد. برای ناشران کتابهای داستانی و عمومی نیز میتوان وام کمبهره (با سود ۴ درصد) در نظر گرفت.
۲. تخفیفهای گسترده
برگزاری نمایشگاههای کتاب با تخفیف ۵۰ درصدی (به جای ۱۰-۲۰ درصد فعلی) و توزیع «بن کارت کتاب» برای دانشجویان و معلمان. تجربه نشان داده که در نمایشگاه کتاب تهران که تخفیفها بالاست، فروش ناشران تا ۳۰۰ درصد افزایش مییابد.
۳. ترویج کتابخوانی از طریق مدارس و رسانهها
صداوسیما باید برنامههای کتابمحور (مثل «کتاب باز») را تقویت کند. مدارس نیز باید ساعاتی را به «کتابخوانی آزاد» اختصاص دهند (نه فقط خواندن کتاب درسی). همچنین کلوپهای کتابخوانی آنلاین (در ایتا و سروش) راهاندازی شود.
اگر این راهکارها اجرا نشود، صنعت نشر ایران با بحران بیسابقهای مواجه خواهد شد. ناشران کوچک و متوسط ورشکسته میشوند و کتابفروشیها تعطیل میگردند. در این صورت، دسترسی به کتاب (به عنوان یک کالای فرهنگی) به یک امتیاز برای ثروتمندان تبدیل میشود. این دقیقاً همان چیزی است که مدیرمسئول قدر ولایت از آن به عنوان «از دست دادن مخاطب، جدیتر از تخریب کارگاه» یاد میکند.