آسیانیوز ایران؛ سرویس سلامت و زیبایی:
بیماری ویروسی ابولا که یکی از مرگبارترین مهمانان ناخوانده تاریخ بشر است، بار دیگر در قلب آفریقا سر برآورده و زنگ خطر را برای تمام جهان به صدا درآورده است. اگر شما جزو آن دسته از مخاطبان هستید که نگران شیوع بیماریهای واگیردار و تأثیر آن بر سفرهای بینالمللی یا امنیت بهداشتی جهان هستید، این گزارش جامع را تا انتها دنبال کنید. سازمان بهداشت جهانی روز یکشنبه ۲۷ اردیبهشت ماه، رسماً شیوع دوباره ابولا در جمهوری دموکراتیک کنگو را «وضعیت اضطراری بینالمللی» اعلام کرد؛ تصمیمی که فقط در بحرانیترین شرایط گرفته میشود. خبرگزاری فرانسه به نقل از مقامات این سازمان گزارش داده است که سطح هشدار کنونی، پس از وضعیت اضطراری پاندِمی (همهگیری جهانی)، در مرتبه دوم جدیت قرار دارد؛ یعنی خطری جدی که مرزها را درنوردیده است.
این هفدهمین بار است که ابولا در کشور کنگو در آفریقای مرکزی شیوع پیدا میکند. آماری که مرکز کنترل و پیشگیری از بیماریها (شاخه آفریقا) روز شنبه منتشر کرده، تاکنون جان ۸۸ نفر را گرفته و ۳۳۶ نفر دیگر نیز مشکوک به ابتلا هستند. نشانههای این تب ویروسیِ بسیار مسیر، شامل تب شدید، استفراغهای بیامان و خونریزیهای داخلی و خارجی است؛ علائمی که ظرف چند روز میتوانند یک انسان سالم را به آستانه مرگ بکشانند. پژوهشگران معتقدند این ویروس مرگبار از خفاشهای میوهخوار سرچشمه گرفته و از طریق تماس با مایعات بدن فرد بیمار یا حیوان آلوده، به سرعت منتقل میشود. در گزارش پیش رو، جزئیات کامل آخرین وضعیت شیوع ابولا، آمار رسمی تلفات، علائم هشداردهنده، راههای انتقال و اقدامات سازمان بهداشت جهانی برای مهار این بحران را برای شما مخاطبان عزیز تشریح خواهیم کرد.
تحلیل سطح هشدار سازمان بهداشت جهانی و معنای «وضعیت اضطراری بینالمللی»
اعلام «وضعیت اضطراری بینالمللی» (که در اصطلاح فنی PHEIC نامیده میشود) بالاترین سطح هشداری است که سازمان بهداشت جهانی میتواند برای یک رویداد بیماریزا صادر کند، به جز وضعیت «پاندِمی» که همهگیری جهانی را شامل میشود. این سطح از هشدار به این معناست که شیوع بیماری، یک خطر فرامرزی محسوب میشود و ممکن است کشورهای دیگر را نیز تهدید کند و برای کنترل آن نیاز به هماهنگی فوری بینالمللی است. بر اساس مقررات بهداشتی بینالمللی (IHR 2005)، اعلام این وضعیت به کشورهای عضو اجازه میدهد اقدامات خاصی مانند غربالگری مسافران در مبادی ورودی، قرنطینه هوشمند، محدودیت سفرهای غیرضروری و هماهنگی در اشتراک اطلاعات و تجهیزات را انجام دهند. نکته مهم اینکه این هشدار برخلاف پاندِمی، لزوماً به معنای گسترش جهانی و بیوقفه بیماری نیست، اما نشاندهنده «خطر بالای سرایت به کشورهای همسایه و فراتر از آن» است. در مورد کنگو، دلیل اصلی اعلام این وضعیت، توان پایین نظام بهداشتی این کشور برای مهار سریع بیماری، وجود مناطق جنگی و ناآرام در شرق کنگو که دسترسی به بیماران را دشوار میکند، و همچنین تجربه تلخ شیوع پیشین ابولا (۲۰۱۸-۲۰۲۰) است که بیش از ۲۲۰۰ کشته بر جای گذاشت. سازمان جهانی بهداشت با این هشدار قصد دارد بودجه، نیروی انسانی و تجهیزات را سریعاً به منطقه سرازیر کند.
تحلیل اپیدمیولوژیک شیوع هفدهم در کنگو؛ چرا این کشور کانون ابولا است؟
جمهوری دموکراتیک کنگو از نخستین کشوری بود که ویروس ابولا در سال ۱۹۷۶ در آن شناسایی شد و از آن زمان تاکنون، بیش از نیمی از کل شیوعهای ثبتشده ابولا در جهان مربوط به همین کشور است. دلیل این پدیده به چند عامل بازمیگردد: نخست، وجود جنگلهای انبوه استوایی و تنوع زیستی بالا که زیستگاه اصلی خفاشهای میوهخوار (مخزن طبیعی ویروس) است. دوم، فقر شدید و ضعف زیرساختهای بهداشتی و درمانی که باعث میشود بیماران دیر تشخیص داده شوند و ویروس در خانوادهها و روستاها پخش شود. نکته نگرانکننده در شیوع هفدهم، الگوی جغرافیایی و زمانی آن است. بر اساس گزارش مرکز کنترل و پیشگیری از بیماریها (شاخه آفریقا)، موارد جدید در مناطقی گزارش شده که سابقه چندانی از ابولا نداشتهاند و فاصله زمانی بین شیوع شانزدهم (سال ۲۰۲۲) و هفدهم تنها حدود سه سال است. این فاصله کوتاه نشان میدهد که ویروس هنوز به طور کامل از چرخه طبیعی خود حذف نشده و یا جهشهایی پیدا کرده که قابلیت انتشار آن را تغییر داده است.
آمار ۳۳۶ مورد مشکوک در کنار ۸۸ مرگ تأییدشده، نرخ کشندگی بسیار بالایی (حدود ۶۰ درصد در این مرحله) را نشان میدهد. در اپیدمیولوژی، نسبت مرگ به موارد تشخیصدادهشده در ابولا معمولاً بین ۲۵ تا ۹۰ درصد متغیر است و هر چه تشخیص سریعتر باشد، شانس زنده ماندن بالاتر میرود. رقم فعلی نشان میدهد که یا بسیاری از موارد خفیف تشخیص داده نشدهاند، یا ویروس سویه بسیار تهاجمی (مانند زئیر ابولا) است که بالاترین میزان کشندگی را دارد.
تحلیل نشانهشناسی بالینی و روشهای تشخیص و درمان ابولا
ابولا یک تب ویروسی خونریزیدهنده است که دوره کمون (نهفتگی) آن بین ۲ تا ۲۱ روز طول میکشد. در روزهای اول، علائم بسیار شبیه به آنفلوآنزا یا مالاریا هستند: تب ناگهانی بالا (بالای ۳۸.۵ درجه)، ضعف شدید، دردهای عضلانی، سردرد و گلودرد. همین شباهت اولیه، کار تشخیص را دشوار میکند و بسیاری از بیماران در روزهای ابتدایی به مراکز درمانی مراجعه نمیکنند یا با تشخیص اشتباه آنفلوآنزا درمان میشوند که فرصت طلایی مهار بیماری را از بین میبرد.
از روز سوم تا پنجم، علائم گوارشی شروع میشود: استفراغهای شدید، اسهال آبکی و درد شکم. در این مرحله، بیمار به شدت دچار کمآبی و افت فشار خون میشود. بارزترین علامت ابولا که آن را از سایر تبها متمایز میکند، خونریزیهای داخلی و خارجی است. بیماران ممکن است از لثه، بینی، محل تزریق سرنگ و حتی از چشم و گوش خونریزی کنند. در موارد شدید، خون در مدفوع و استفراغ نیز دیده میشود. این خونریزیها ناشی از آسیب ویروس به دیواره رگها و کاهش شدید پلاکتهای خونی است. از نظر درمان، ابولا سالها جزو بیماریهای بدون درمان اختصاصی بود. اما امروزه دو داروی مؤثر به نامهای «رمدسیویر» و «آزمایشی Inmazeb» وجود دارند که در صورت تجویز زودهنگام (حداکثر تا ۴۸ ساعت پس از شروع علائم) شانس زنده ماندن را تا ۹۰ درصد افزایش میدهند. همچنین واکسن مؤثر «rVSV-ZEBOV» در سال ۲۰۱۹ تأیید شده است و سازمان بهداشت جهانی کمپین واکسیناسیون حلقهای (واکسیناسیون تمام افرادی که با بیمار در تماس بودهاند) را آغاز کرده است. با این حال، در مناطق صعبالعبور و بیثبات کنگو، دسترسی به این درمانهای پیشرفته بسیار محدود است.
تحلیل مخزن طبیعی ویروس (خفاشها) و راههای انتقال به انسان
بر اساس پژوهشهای گسترده انجامشده، خفاشهای میوهخوار از خانواده «پتروپودیدائه» مخزن طبیعی اصلی ویروس ابولا محسوب میشوند. این خفاشها خود به ویروس بیمار نمیشوند و به نوعی ناقل سالم هستند. انسان معمولاً از طریق تماس مستقیم با خون، بزاق، ادرار یا مدفوع این خفاشها آلوده میشود. در مناطق روستایی کنگو، شکار و مصرف گوشت خفاش (به عنوان گوشت وحشی) رایج است و این یکی از اصلیترین مسیرهای ورود ویروس به جمعیت انسانی است.
نوع دوم انتقال، «انتقال انسان به انسان» است که شعلهور شدن شیوع را رقم میزند. ابولا از طریق تماس مستقیم با هر یک از مایعات بدن فرد بیمار (خون، بزاق، عرق، ادرار، مدفوع، استفراغ و مایع منی) منتقل میشود. برخلاف آنفلوآنزا یا کرونا، ابولا از طریق قطرات تنفسی در هوا منتقل نمیشود و این یک نکته امیدوارکننده است. به همین دلیل، رعایت بهداشت دستها، استفاده از دستکش و لباس محافظ برای کادر درمان و جداسازی بیماران، در کنترل آن بسیار مؤثر است.
نکته بسیار مهم درباره ابولا، ماندگاری ویروس در بدن فرد بهبودیافته است. پژوهشگران نشان دادهاند که ویروس میتواند تا ۹ ماه در مایع منی مردان بهبودیافته باقی بماند و از طریق تماس جنسی منتقل شود. همچنین در چشم و مایع مغزی-نخاعی نیز ویروس میتواند ماهها باقی بماند. به همین دلیل، سازمان بهداشت جهانی توصیه میکند بازماندگان ابولا تا ۱۲ ماه پس از بهبودی از رابطه جنسی محافظتنشده خودداری کنند یا از کاندوم استفاده کنند. این موضوع در مدیریت شیوع هفدهم کنگو بسیار حیاتی است.
چالشهای مهار ابولا در کنگو؛ جنگ، فقر و بیاعتمادی
- جمهوری دموکراتیک کنگو علاوه بر شیوع ابولا، سالهاست درگیر جنگهای داخلی و ناآرامیهای مسلحانه در استانهای شرقی (از جمله استان کیوو شمالی) است. جالب اینکه کانون شیوع فعلی ابولا نیز در همین مناطق ناآرام قرار دارد. دهها گروه شبهنظامی در این منطقه فعال هستند و دسترسی نیروهای بهداشتی به روستاها را بسیار دشوار میسازند. در شیوع پیشین (۲۰۱۸-۲۰۲۰)، بیش از ۴۰۰ حمله به مراکز درمانی ابولا انجام شد و چندین کارمند بهداشتی کشته شدند. این خشونتها، زنجیره مراقبت و ردیابی تماسها را قطع میکند.
- دومین چالش بزرگ، بیاعتمادی عمیق مردم محلی به کادر درمان خارجی و دولت مرکزی است. دههها جنگ و غارت منابع طبیعی باعث شده بسیاری از مردم کنگو به هر خارجی با دید شک نگاه کنند. در شیوعهای قبلی، شایعاتی مبنی بر اینکه «عوامل خارجی ابولا را ساختهاند تا جمعیت آفریقا را کاهش دهند» در فضای مجازی و میان مردم پخش شد. این شایعات باعث شد برخی خانوادهها بیماران خود را پنهان کنند و حتی به کادر درمان حمله کنند. سازمان بهداشت جهانی مجبور است برای هر تیم درمانی، محافظان مسلح بگمارد که هزینه و پیچیدگی عملیات را ده برابر میکند.
- چالش سوم، فقر زیرساختهاست. کنگو یکی از فقیرترین کشورهای جهان است و سرانه تخت بیمارستان در آن یک دهم متوسط جهانی است. بسیاری از روستاها حتی به جاده آسفالته دسترسی ندارند و نمونههای آزمایشگاهی باید با هلیکوپتر یا قایق به مراکز تشخیص منتقل شوند. این تأخیرها باعث میشوند نتایج آزمایش هفتهها طول بکشد و در همین فاصله، ویروس گسترش مییابد. با اعلام وضعیت اضطراری بینالمللی، سازمان جهانی بهداشت امیدوار است بودجه ۵۰ میلیون دلاری برای مقابله با این شیوع جمعآوری کند، اما تجربه نشان داده که وعدههای مالی کشورهای ثروتمند همیشه عملی نمیشوند.