آسیانیوز ایران؛ سرویس ورزشی:
دکتر پوریا زرشناس - دبیر ارشد تحریریه آسیانیوز ایران
رنکینگ فیفا، آن سامانهٔ اعداد و ارقام که هر ماه منتشر میشود، برای بسیاری از هواداران صرفاً یک عدد است؛ اما برای تحلیلگران فوتبال، این اعداد تبدیل به یک ابزار پیشبینی قدرتمند شدهاند. یکی از مهمترین پیشبینیهای این رنکینگ، رابطهٔ مستقیم آن با موفقیت در جام جهانی است. اگر تاریخچهٔ ۸ دورهٔ اخیر این مسابقات را بررسی کنیم، به یک قانون آهنین میرسیم: تیمهای خارج از ۲۰ رتبهٔ برتر فیفا، به ندرت میتوانند به جمع ۴ تیم نهایی راه پیدا کنند.
از سال ۱۹۹۴ که سیستم رنکینگ فیفا به شکل منظم و ماهانه منتشر شد، جام جهانی شاهد شگفتیهایی بوده، اما این شگفتیها همیشه در یک چارچوب مشخص رخ دادهاند. تیمی مانند بلغارستان در ۱۹۹۴ با رنکینگ ۲۹ به نیمهنهایی رسید، اما همین تیم در فینال مغلوب برزیل شد و نشان داد که شگفتیها هم برای عبور از سد نخبگان کافی نیستند. این الگو در سالهای بعد هم تکرار شد؛ از کرواسی با رنکینگ ۱۹ در ۱۹۹۸ تا مراکش با رنکینگ ۲۲ در ۲۰۲۲، هیچکدام نتوانستند جام را بالای سر ببرند. اما نکتهٔ جالب، عملکرد تیمهای میزبان است. کرهٔ جنوبی در ۲۰۰۲ با رنکینگ ۴۰ به نیمهنهایی رسید، اما این یک استثنای بزرگ و پرحاشیه بود که بسیاری آن را به حمایت تماشاگران و عوامل غیرفنی نسبت میدهند. به جز این مورد، هیچ تیمی با رنکینگ بالای ۳۰ نتوانسته به نیمهنهایی راه یابد. این یعنی رنکینگ فیفا، یک فیلتر شکننده است که تیمهای ضعیفتر را پیش از آغاز مسابقات، از چرخهٔ رقابت واقعی خارج میکند.
حالا بیایید نگاهی به آمار بیندازیم. در جام جهانی ۲۰۰۶، هر ۴ تیم نیمهنهایی (ایتالیا، فرانسه، آلمان و پرتغال) در ۱۰ تیم برتر رنکینگ قرار داشتند. در ۲۰۱۰، اسپانیا، هلند، آلمان و اروگوئه (با رنکینگ ۱۶) همگی در ۲۰ تیم برتر بودند. در ۲۰۱۴، آلمان، آرژانتین، هلند (رنکینگ ۱۵) و برزیل همگی در ۲۰ تیم برتر بودند. در ۲۰۱۸، فرانسه، کرواسی (رنکینگ ۲۰)، بلژیک و انگلستان نیز همگی در ۲۰ تیم برتر بودند. این یعنی در ۴ دورهٔ متوالی، هیچ تیمی خارج از ۲۰ تیم برتر به نیمهنهایی نرسید! اما در جام جهانی ۲۰۲۲، مراکش با رنکینگ ۲۲ به نیمهنهایی رسید و این قانون را برای اولین بار پس از ۲۰۰۲ شکست. با این حال، حتی مراکش نیز نتوانست از سد فرانسه در نیمهنهایی عبور کند و در جایگاه چهارم ایستاد. این یعنی حتی بهترین شگفتیساز تاریخ، باز هم نتوانست به فینال برسد و این نشان میدهد که سقف شیشهای برای تیمهای خارج از ۲۰ تیم برتر وجود دارد.
با نگاهی به جام جهانی ۲۰۲۶، که با ۴۸ تیم برگزار میشود، تیمهایی مانند کیپورد (رنکینگ ۶۸)، کوراسائو (رنکینگ ۸۵)، اردن (رنکینگ ۷۱) و ازبکستان (رنکینگ ۷۴) به این مسابقات راه پیدا میکنند. بر اساس قانون آماریِ ۳۰ ساله، این تیمها حتی شانس رسیدن به یکچهارم نهایی را هم ندارند، چه رسد به نیمهنهایی!!! آن ها در گروههایی قرار میگیرند که تیمهای اول و دومشان، با اختلافی فاحش از نظر تکنیک، تاکتیک و تجربه، برتر هستند. این پرسش اساسی مطرح میشود: آیا جام جهانی باید جایگاهی برای رقابتِ نخبگان باشد یا فضایی برای حضورِ تشریفاتیِ تیمهای ضعیفتر؟ اگر آمار و ارقام را مبنای قضاوت قرار دهیم، پاسخ روشن است: تیمهای خارج از ۲۰ تیم برتر، هیچ گاه نتوانستهاند به عمقِ موفقیتِ واقعی دست پیدا کنند و حضورشان، صرفاً به افزایش تعداد بازیهای تشریفاتی منجر شده است.
32 تیم راه یافته به نیمه نهایی در هشت دوره اخیر جام جهانی
قانون آماریِ ۳۰ ساله: رنکینگ، مرزِ نخبگان را مشخص میکند
بر اساس دادههای ۸ دورهٔ اخیر جام جهانی (۱۹۹۴ تا ۲۰۲۲)، از مجموع ۳۲ تیمی که به نیمهنهایی رسیدهاند، تنها ۶ تیم خارج از ۲۰ تیم برتر رنکینگ فیفا بودهاند. این یعنی تنها ۱۹ درصد از نیمهنهاییها، متعلق به تیمهای غیرنخبه بودهاند. از این ۶ تیم، فقط فرانسه در ۱۹۹۸ (با رنکینگ ۱۸) و بلغارستان در ۱۹۹۴ (با رنکینگ ۲۹) توانستهاند به فینال برسند و هیچکدام قهرمان نشدهاند. این آمار نشان میدهد که یک قانون ریاضی در فوتبال وجود دارد: هرچه به مراحل بالاتر جام جهانی نزدیک میشویم، تیمهای با رنکینگ پایینتر، یکی پس از دیگری حذف میشوند. در مرحلهٔ یکچهارم نهایی، تعداد تیمهای خارج از ۲۰ تیم برتر به کمتر از ۲ تیم میرسد و در نیمهنهایی، این عدد به صفر یا یک کاهش پیدا میکند. این یعنی رنکینگ فیفا، اگرچه یک سامانهٔ کامل و بینقص نیست، اما در پیشبینی تیمهای نهایی، عملکردی فراتر از انتظار داشته است. حالا بیایید یک جدول آماری از تیمهای نیمهنهاییساز خارج از ۲۰ تیم برتر تهیه کنیم:
نتیجهگیری آماری: از مجموع ۳۲ تیم نیمهنهایی، تنها ۶ تیم خارج از ۲۰ تیم برتر بودهاند که این یعنی ۸۱ درصد نیمهنهاییها متعلق به تیمهای نخبه بوده است. و از این ۶ تیم، فقط ۱ تیم (فرانسه ۱۹۹۸ با رنکینگ ۱۸) توانسته قهرمان شود که عملاً در آستانهٔ ۲۰ تیم برتر قرار داشته است.
استثناها، قاعده را نقض نمیکنند
در هر تحلیل آماری، استثناها وجود دارند. اما بررسی دقیقتر استثناهای تاریخ نشان میدهد که آنها نیز در یک چارچوب مشخص قرار میگیرند:
- بلغارستان ۱۹۹۴ (رنکینگ ۲۹): این تیم با شکست آرژانتین و آلمان به نیمهنهایی رسید، اما در فینال با نتیجه ۲–۰ به برزیل باخت. این یک شگفتی محض بود که هرگز تکرار نشد و حتی خود بلغارستان نیز هرگز به چنین موفقیتی دست نیافت.
- کرواسی ۱۹۹۸ (رنکینگ ۱۹): کرواسی با نسل طلایی خود (سوکر، پروسینچکی، بوبان) به نیمهنهایی رسید و مقام سوم را کسب کرد. اما این تیم عملاً در مرز ۲۰ تیم برتر قرار داشت و فاصلهٔ چندانی با نخبگان نداشت.
- ترکیه ۲۰۰۲ (رنکینگ ۲۲): ترکیه با شکست ژاپن و سنگال به نیمهنهایی رسید، اما در نیمهنهایی به برزیل باخت و در ردهبندی، کره جنوبی را شکست داد. این نیز یک شگفتی موقتی بود.
- کره جنوبی ۲۰۰۲ (رنکینگ ۴۰): بزرگترین استثنای تاریخ که به خاطر میزبانی و حمایت تماشاگران، و همچنین تصمیمات بحثبرانگیز داوری، به نیمهنهایی رسید. اما در نیمهنهایی به آلمان باخت و در ردهبندی مغلوب ترکیه شد.
- مراکش ۲۰۲۲ (رنکینگ ۲۲): مراکش با حذف اسپانیا و پرتغال به نیمهنهایی رسید، اما در نیمهنهایی به فرانسه باخت و در ردهبندی مغلوب کرواسی شد.
نمودارِ تیمهای با بیش از ۲ حضور در نیمه نهایی از سال 1998 تا 2022
نکتهٔ کلیدی:
هیچیک از این تیمها نتوانستند قهرمان شوند. این یعنی یک سقف شیشهای برای تیمهای خارج از ۲۰ تیم برتر وجود دارد که حتی بهترین استثناهای تاریخ نیز نتوانستهاند از آن عبور کنند. تنها تیمی که موفق شد این سقف را بشکند، فرانسه ۱۹۹۸ با رنکینگ ۱۸ بود که عملاً در آستانهٔ ۲۰ تیم برتر قرار داشت.
شکاف فنیِ انکارناپذیر میان ۲۰ تیم برتر و بقیه
آمارهای نیمهنهایی، فقط نوک کوه یخ هستند. اگر نگاهی به عملکرد تیمهای خارج از ۲۰ تیم برتر در مراحل گروهی و یکهشتم نهایی بیندازیم، شکاف فنیِ عمیقتری را مشاهده میکنیم. در ۸ دورهٔ اخیر، تیمهای خارج از ۲۰ تیم برتر، به طور میانگین تنها ۱.۵ برد در مرحلهٔ گروهی کسب کردهاند و میانگین گل زدهٔ آنها کمتر از ۴ گل در کل تورنمنت بوده است. این شکاف فنی در بازیهای مستقیم نیز نمایان میشود. تیمهای خارج از ۲۰ تیم برتر، در دیدارهای حذفی برابر تیمهای نخبه، میانگین ۲.۵ گل دریافت کردهاند و تنها ۳۰ درصد از این بازیها را به تساوی کشاندهاند. این یعنی وقتی یک تیم با رنکینگ ۴۰ به مصاف تیمی با رنکینگ ۵ میرود، شانس پیروزی او کمتر از ۱۵ درصد است. این شکاف، ریشه در ساختار فوتبال حرفهای دارد. تیمهای نخبه، بازیکنانی دارند که در بهترین لیگهای اروپا بازی میکنند، با بالاترین سطح تاکتیکی آشنا هستند، و تجربهٔ حضور در بازیهای بزرگ را دارند. در مقابل، تیمهای خارج از ۲۰ تیم برتر، معمولاً از بازیکنانی تشکیل شدهاند که در لیگهای داخلی یا لیگهای درجهٔ ۲ اروپا بازی میکنند و تجربهٔ کافی برای رویارویی با ستارههای جهان را ندارند.
نیمهنهایی، باشگاهِ اختصاصیِ تیمهای برتر
اگر یک جدول از ۸ دورهٔ اخیر تهیه کنیم، میبینیم که نیمهنهاییها تقریباً همیشه به تیمهای آشنا تعلق داشته است. از ۳۲ تیم نیمهنهایی، نام تیمهایی مانند برزیل، آلمان، ایتالیا، آرژانتین، فرانسه، اسپانیا، هلند، پرتغال، کرواسی، بلژیک و انگلستان به وفور دیده میشود. این تیمها، همان تیمهایی هستند که همواره در ۲۰ تیم برتر رنکینگ فیفا جای داشتهاند.
حتی تیمهایی مانند اروگوئه (با رنکینگ ۱۶ در ۲۰۱۰) یا کرواسی (با رنکینگ ۲۰ در ۲۰۱۸) که در مرزِ ۲۰ تیم برتر قرار داشتهاند، نیز توانستهاند به نیمهنهایی برسند، اما باز هم درونِ همین چارچوب آماری قرار میگیرند. این یعنی حتی برای رسیدن به نیمهنهایی، باید حداقل در آستانهٔ ۲۰ تیم برتر قرار داشته باشی؛ در غیر این صورت، شانس تو به صفر نزدیک میشود. این قانون، در جام جهانی ۲۰۲۶ با حضور ۴۸ تیم، بیش از پیش خود را نشان خواهد داد. تیمهایی مانند کیپورد، کوراسائو، اردن و ازبکستان، حتی اگر به جام جهانی برسند، در گروههایی قرار میگیرند که تیمهای اول و دوم آنها، با اختلافی فاحش از نظر رنکینگ، برتر هستند. آنها ممکن است یک یا دو شگفتی خلق کنند، اما رسیدن به نیمهنهایی برایشان یک رویای دستنیافتنی خواهد بود.
جمعبندی آماری؛ حقیقتی که فیفا نمیخواهد ببیند
اگر بخواهیم تمام دادههای تاریخی را در یک جمله خلاصه کنیم، باید گفت:
از سال ۱۹۹۴ تا ۲۰۲۲، ۸۱% از تیمهای نیمهنهایی جام جهانی
جزو ۲۰ تیم برتر رنکینگ فیفا بودهاند
و ۱۰۰ درصد قهرمانان، در ۲۰ تیم برتر قرار داشتهاند.
این یعنی رنکینگ فیفا، اگرچه یک سامانهٔ کامل نیست، اما یک فیلتر قوی برای تشخیص تیمهای نخبه از غیرنخبه است. تیمهای خارج از ۲۰ تیم برتر، ممکن است گاهی شگفتیسازی کنند، اما هرگز به عمقِ موفقیتِ واقعی دست نمییابند. آنها در جام جهانی مهمان هستند، نه رقیب. و حالا با افزایش تعداد تیمها به ۴۸، این قانون بیش از پیش خود را نشان خواهد داد. تیمهای جدیدی که به جام جهانی اضافه میشوند، همگی خارج از ۲۰ تیم برتر هستند و عملاً شانسی برای رقابتِ واقعی ندارند. آنها فقط تعداد بازیها را افزایش میدهند، بدون اینکه سطح کیفی مسابقات را ارتقا بخشند.
نتیجهگیری نهایی
قانون آماریِ ۳۰ سالهٔ رنکینگ فیفا، یک واقعیت انکارناپذیر را روشن میکند: یا جزو ۲۰ تیم برتر هستی و به نیمهنهایی میرسی، یا نیستی و در جمع بزرگان جایی نداری. این قانون، بر اساس دادههای ۸ دورهٔ اخیر جام جهانی، یک قانون ریاضی است که حتی استثناهای تاریخی نیز آن را نقض نکردهاند. تیمهایی مانند بلغارستان، کرواسی، ترکیه، کره جنوبی و مراکش، همگی با رنکینگهای بالای ۲۰ به نیمهنهایی رسیدند، اما هیچکدام نتوانستند قهرمان شوند.
حالا با افزایش تعداد تیمهای جام جهانی به ۴۸، این قانون بیش از پیش خود را نشان خواهد داد. تیمهای جدیدی که به جمع ۴۸ تیم اضافه میشوند، همگی خارج از ۲۰ تیم برتر هستند و عملاً شانسی برای رقابتِ واقعی ندارند. حضور آنها، فقط به افزایش تعداد بازیهای تشریفاتی منجر میشود و سطح کیفی مسابقات را پایین میآورد. شاید وقت آن رسیده باشد که فیفا به جای افزایش تعداد تیمها، به فکر افزایش کیفیت تیمهای حاضر باشد. جام جهانی باید جایگاهی برای رقابتِ نخبگان باشد، نه فضایی برای حضورِ تشریفاتیِ تیمهایی که از ابتدا میدانند شانسی برای موفقیت ندارند. در غیر این صورت، جام جهانیِ ۲۰۲۶، اولین دورهای خواهد بود که بسیاری از هواداران، بازیهای گروهی را از دست میدهند و تنها مراحل حذفی را دنبال میکنند.