آسیانیوز ایران؛ سرویس سیاسی:
پوریا زرشناس - دکترای اقتصاد انرژی های تجدیدپذیر
در روزهای پرالتهاب کنونی خاورمیانه، تحولی بی سابقه در نظم امنیتی منطقه در حال شکل گیری است که میتواند نقشه ژئوپلیتیکی غرب آسیا را برای دهههای آینده دستخوش تغییرات اساسی کند. امضای پیمان دفاعی مشترک میان عربستان سعودی، پاکستان و ترکیه در شهر مکه، فراتر از یک رویداد دیپلماتیک گذرا، حلقه گمشده پازل بزرگتر دگرگونیهای امنیتی در خاورمیانه به شمار میرود. آنچه که تحت عنوان «پیمان مکه» در روزهای اخیر به امضا رسیده، بسیاری از تحلیلگران سیاسی را به این نتیجه رسانده که شاهد تولد هسته اولیه «ناتوی اسلامی» هستیم، بلوکی قدرتمند که می تواند موازنه قوا را در منطقه به نفع جبهه اسلام سنی تغییر دهد .
سه کشوری که این پیمان تاریخی را امضا کرده اند، هر کدام دارای جایگاهی استراتژیک و منحصربه فرد در جهان اسلام هستند. عربستان سعودی به عنوان قبله مسلمانان و بزرگترین اقتصاد خاورمیانه، پشتوانه مالی و معنوی این ائتلاف را تشکیل می دهد. ترکیه با برخورداری از دومین ارتش بزرگ ناتو و صنایع دفاعی پیشرفته، قدرت نظامی و فناوری این پیمان را تضمین می کند. پاکستان نیز به عنوان تنها کشور مسلمان دارای سلاح هسته ای و ارتشی کارآزموده در نبردهای تروریستی، بازدارندگی اتمی و تجربه رزمی را به این معادله می آورد. انتخاب شهر مکه به عنوان محل امضای این پیمان، پیامی فراتر از یک اقدام تشریفاتی دارد. برگزاری این نشست در قلب جهان اسلام و در جوار خانه خدا، نشان از عزم جدی این سه کشور برای همگرایی راهبردی بر پایه اشتراکات دینی و تاریخی دارد. نامگذاری این توافق به «پیمان مکه»، این پیام را به تمام کشورهای اسلامی مخابره میکند که امنیت منطقه باید توسط خود کشورهای منطقه تأمین شود.
زمینه شکل گیری این پیمان عظیم را باید در تحولات شگرف دو سال اخیر خاورمیانه جستوجو کرد. حملات آمریکا و اسرائیل به ایران در بهمن ماه سال گذشته، نشان داد که ساختار امنیتی سنتی منطقه که بر پایه چتر امنیتی آمریکا استوار بود، تا چه اندازه شکننده و غیرقابل اعتماد است. حملات موشکی ایران به تأسیسات نفتی عربستان و متحدانش در منطقه و همچنین حملات حوثیها به عمق خاک این کشور، ثابت کرد که عربستان سعودی برای حفظ امنیت خود نیازمند متحدانی است که در لحظات بحران، در کنار آن بایستند. یکی از مهمترین نکات قابل تأمل در این پیمان، واکنش های بین المللی به آن است. رسانه های هندی و اسرائیلی با نگرانی تمام، این پیمان را «ناتوی اسلامی» نامیده اند و نسبت به عواقب آن ابراز نگرانی کرده اند. هند که همواره با پاکستان بر سر مسئله کشمیر درگیر است، این ائتلاف را تهدیدی مستقیم برای امنیت خود می داند. از سوی دیگر، اسرائیل که به تازگی حملاتی نظامی را علیه جمهوری اسلام در خاک ایران انجام داده، به شدت نگران شکل گیری جبهه ای متحد از کشورهای قدرتمند اسلامی در برابر خود است.
نکته جالب توجه دیگر، اعلام آمادگی این سه کشور برای الحاق سایر کشورهای اسلامی به این پیمان است. رجب طیب اردوغان، رئیسجمهور ترکیه، به صراحت اعلام کرده که این پیمان به روی همه کشورهای برادر که به دنبال صلح و ثبات در منطقه هستند، باز است. این موضوع میتواند زمینه ساز تشکیل یک ائتلاف نظامی فراگیر در جهان اسلام شود که شامل کشورهای دیگری مانند مصر، قطر، اردن و سایر کشورهای خلیج فارس نیز گردد. با وجود اینکه مقامات رسمی این سه کشور بر دفاعی بودن این پیمان و عدم هدفگیری هیچ کشور خاصی تأکید کردهاند، اما تحلیلگران نظامی معتقدند که این توافقنامه در درجه اول به منظور ایجاد بازدارندگی در برابر تهدیدات ایران و متحدانش در منطقه، و سپس مهار حملات احتمالی اسرائیل به امضا رسیده است. بند مشهور پیمان مکه که هرگونه حمله به هر یک از سه کشور را حمله به همه آن ها تلقی میکند، دقیقاً بر اساس اصل پنجم پیمان ناتو تدوین شده و پیام روشنی به همه دشمنان احتمالی ارسال کرده است.
معماری امنیتی جدید خاورمیانه
بیتردید مهمترین پیام پیمان مکه، اعلام پایان دوران اتکای انحصاری کشورهای منطقه به چتر امنیتی ایالات متحده است. جنگ اخیر آمریکا و رژیم صهیونیستی علیه ایران، به خوبی نشان داد که تضمینهای امنیتی واشنگتن تا چه اندازه شکننده و غیرقابل اتکا هستند. حملات موشکی و پهپادی به تأسیسات نفتی عربستان و متحدانش در خلیج فارس، عملاً ثابت کرد که آمریکا یا قادر به حفاظت کامل از متحدان خود نیست و یا به دلایل راهبردی، تمایل چندانی به ورود مستقیم به این درگیریها ندارد. این خلأ امنیتی، سران سه کشور را بر آن داشت تا با کنار گذاشتن رویکرد سنتی، به فکر تأمین امنیت جمعی با اتکا به توانمندیهای خود و کشورهای همسو باشند .
«پیمان مکه» در واقع پاسخی صریح به این سوال اساسی است که «چه کسی امنیت خاورمیانه را تأمین خواهد کرد؟». متنی که در این پیمان آمده و بر مسئولیت کشورهای منطقه در قبال امنیت خود تأکید دارد، نشان از عزم جدی کشورهای اسلامی برای طراحی نظم امنیتی جدیدی دارد که در آن نقش قدرتهای فرامنطقه ای به حداقل ممکن کاهش یابد. عربستان سعودی به عنوان میزبان این نشست، با کنار گذاشتن رویکرد تکیه بر غرب، گام بلندی در جهت سیاست خارجی متوازن و مستقل برداشته است. این تغییر رویکرد را میتوان یکی از نتایج راهبردی سیاست های ولیعهد جوان عربستان در جهت متنوع سازی شرکای امنیتی خود دانست.
نکته قابل توجه آنکه محمد بن سلمان که پیش از این در سال ۲۰۱۸ به دنبال ایجاد ائتلافی نظامی از کشورهای اسلامی با همکاری پاکستان بود، اکنون با اضافه شدن ترکیه به این معادله، به دنبال ایجاد ائتلافی متوازن و قدرتمند است که از حمایت همه جانبه نظامی و لجستیکی برخوردار باشد. عقب نشینی تدریجی آمریکا از منطقه و افزایش روزافزون تنش ها میان ایران و متحدانش از یک سو و اسرائیل از سوی دیگر، فضای مناسبی را برای تولد این ائتلاف تاریخی فراهم کرده است.
قابلیت های نظامی و مکمل بودن سه کشور
قدرت نظامی پیمان مکه را باید در ترکیب مکمل قابلیت های سه کشور جستجو کرد. ترکیه با برخورداری از دومین ارتش بزرگ ناتو، یکی از پیشرفته ترین صنایع دفاعی جهان را در اختیار دارد. پهپادهای بیرقدار و آکینجی ساخت ترکیه در جنگ های اخیر در قفقاز و اوکراین، کارایی بالای خود را به اثبات رسانده اند و میتوانند نقشی کلیدی در ایجاد توازن قدرت در منطقه ایفا کنند. از سوی دیگر، پاکستان به عنوان تنها کشور هسته ای جهان اسلام، بازدارندگی اتمی را به این پیمان وارد کرده است.
ارتش حرفه ای و مجرب پاکستان که در طول دهه های گذشته در جنگ های چریکی و ضدتروریستی تجارب ارزشمندی کسب کرده است، میتواند پشتوانه رزمی قدرتمندی برای این ائتلاف باشد. عربستان سعودی نیز به عنوان بانک سرمایه گذار این پیمان، با در اختیار داشتن درآمدهای نفتی عظیم، قادر به تأمین مالی پروژه های مشترک نظامی و خرید تجهیزات پیشرفته برای متحدان خود است. عربستان با بیش از هفتاد میلیارد دلار هزینه سالانه دفاعی، یکی از بزرگترین واردکنندگان تسلیحات در جهان به شمار میرود و می تواند زیرساخت های مالی لازم برای همکاری های صنعتی و نظامی سه کشور را فراهم آورد. این مکمل بودن قابلیتها، پیمان مکه را به یک بلوک نظامی منسجم و بینیاز از کمک های خارجی تبدیل کرده است .
از سوی دیگر، اشتراکات اطلاعاتی و امنیتی میان سه کشور، از دیگر نقاط قوت این پیمان است. پاکستان و ترکیه هر دو دارای تجربه غنی در مبارزه با گروههای تروریستی و افراطی هستند و عربستان نیز سالهاست که با تهدیدات گروههای شبه نظامی در یمن و منطقه مواجه است. اشتراک اطلاعات و هماهنگی عملیاتی در مبارزه با تروریسم و افراطگرایی، یکی از محورهای اصلی پیمان مکه را تشکیل می دهد و میتواند به ثبات بیشتر منطقه کمک شایانی کند .
تهدیدات و فرصت های ژئوپلیتیکی برای رقبای منطقه ای
دهلی نو به خوبی میداند که این پیمان، پاکستان را به فناوری های نظامی پیشرفته ترکیه و سرمایه های مالی عربستان مجهز خواهد کرد و این موضوع می تواند موازنه قوا در شبه قاره هند را به نفع اسلام آباد تغییر دهد. هرچند مقامات هندی سعی کرده اند این پیمان را تهدیدی فوری برای خود تلقی نکنند، اما تحلیلگران امنیتی این کشور به شدت نگران گسترش نفوذ ترکیه در جنوب آسیا و تقویت جایگاه پاکستان در مجامع بین المللی هستند .
اسرائیل نیز به شدت از شکل گیری این ائتلاف اسلامی نگران است. تشکیل جبهه ای متشکل از سه کشور قدرتمند اسلامی که هر یک به نوعی با آرمان فلسطین و مخالفت ولو ظاهری با اسرائیل شناخته می شوند، برای رژیم یک کابوس راهبردی محسوب می شود. ترکیه و پاکستان در سال های اخیر مواضع تندی علیه اقدامات اسرائیل در غزه و قدس اتخاذ کرده اند و عربستان نیز به تدریج از رویکرد سازشکارانه خود با تل آویو فاصله گرفته است. پیمان مکه میتواند زمینه های شکل گیری یک ائتلاف نظامی را برای حمایت از آرمان فلسطین فراهم آورد که یکی از اصلی ترین دغدغه های اعراب در دهه های اخیر بوده است.
از سوی دیگر، جمهوری اسلامی نیز به شدت به این پیمان واکنش نشان داده و آن را تهدیدی برای امنیت خود دانسته است. ابراهیم رضایی، عضو کمیسیون امنیت ملی مجلس ایران، در واکنشی تند، پیمان مکه را «یک توافق کاغذی» خوانده که نمیتواند امنیت عربستان را تأمین کند. با این حال، واقعیت آن است که این پیمان، بازدارندگی قابل توجهی در برابر تهدیدات ایران برای کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس ایجاد کرده و میتواند سیاستهای منطقهای تهران را با محدودیت های جدی مواجه کند. حضور نظامی احتمالی ارتش پاکستان و ترکیه در مرزهای غربی ایران، زنگ خطری جدی برای امنیت ملی این کشور محسوب میشود .
چالش های حقوقی و عملیاتی در مسیر اجرای پیمان
علیرغم ابعاد راهبردی و تاریخی این پیمان، اما چالشهای جدی بر سر راه اجرای کامل آن وجود دارد که نباید نادیده گرفته شوند:
- نخستین و مهمترین چالش، عدم وجود ساختار فرماندهی یکپارچه و تشکیلات نظامی منسجم در این پیمان است. بر خلاف ناتو که دارای ستاد مشترک، بودجه واحد و ساختارهای عملیاتی منسجم است، پیمان مکه در حال حاضر بیشتر یک چارچوب همکاری سیاسی و نظامی به شمار می رود تا یک ائتلاف نظامی کامل. اگرچه بند دفاع جمعی آن قوی است، اما جزئیات عملیاتی تعهدات نظامی سه کشور به طور کامل مشخص نشده و این ابهام، کارایی عملیاتی آن را در شرایط بحرانی با تردید مواجه میکند .
- چالش دوم، اختلافات منافع و رویکردهای سیاسی سه کشور در برخی مسائل منطقه ای است. پاکستان با ایران دارای مرزهای طولانی و روابط پیچیده ایست و هرگونه ورود نظامی به درگیری های ایران، می تواند عواقب امنیتی سنگینی برای این کشور داشته باشد. ترکیه نیز به عنوان عضو ناتو، از یک سو با کشورهای غربی متحد است و از سوی دیگر به دنبال ایفای نقش مستقل در منطقه است. عربستان نیز با توجه به روابط خود با کشورهای غربی، به ویژه آمریکا، نمیخواهد به طور کامل به سوی یک ائتلاف ضدغربی حرکت کند. این تناقض ها میتواند در بلندمدت، هماهنگی سه کشور را در مواقع بحرانی دچار اختلال کند.
- سومین چالش، هزینه های مالی این پیمان و اولویت های اقتصادی کشورهاست. اگرچه عربستان توان مالی بالایی دارد، اما ترکیه و پاکستان به ترتیب با مشکلات اقتصادی و تورم و بدهی های خارجی دست و پنجه نرم میکنند. سرمایهگذاری های نظامی سنگین در چارچوب این پیمان، میتواند فشار مضاعفی بر اقتصاد این کشورها وارد کند. همچنین، عربستان در حال اجرای طرح های بزرگ اقتصادی چون چشم انداز ۲۰۳۰ است و ممکن است تمایل چندانی به هزینه های نظامی سرسام آور نداشته باشد. در نهایت، نحوه مدیریت این چالش ها مشخص خواهد کرد که آیا پیمان مکه به یک ائتلاف نظامی کارآمد تبدیل می شود یا صرفاً یک توافق نمادین باقی خواهد ماند.
آینده پژوهی پیمان مکه و سناریوهای پیش رو
در بررسی چشم انداز پیش روی پیمان مکه، میتوان سه سناریوی محتمل را مطرح کرد که هر یک تأثیرات متفاوتی بر معادلات منطقه خواهد گذاشت:
- سناریوی نخست که خوشبینانه ترین حالت است، به تدریج این پیمان را به یک ساختار نظامی منسجم و فراگیر تبدیل میکند که شامل کشورهای دیگری مانند مصر، قطر، اردن و حتی امارات نیز میشود . در این سناریو، یک «ناتوی اسلامی» واقعی شکل خواهد گرفت که میتواند به عنوان یک وزنه تعادل قدرتمند در برابر ائتلافهای نظامی موجود در منطقه عمل کند و امنیت جمعی کشورهای اسلامی را تضمین نماید. این سناریو مستلزم حل اختلافات سیاسی میان کشورهای عضو و ایجاد ساختارهای حقوقی و عملیاتی قوی است.
- سناریوی دوم، محدود شدن این پیمان به سه کشور فعلی و تبدیل آن به یک توافق عمدتاً نمادین و سیاسی است. در این حالت، هرچند سه کشور همچنان به همکاریهای دفاعی و امنیتی خود ادامه خواهند داد، اما از هرگونه اقدام نظامی مشترک و گسترش پیمان خودداری خواهند کرد. این سناریو که در صورت افزایش اختلافات سیاسی یا فشارهای بین المللی محتمل است، تأثیر چندانی بر معادلات قدرت در منطقه نخواهد گذاشت و تنها به عنوان یک اعلام موضع سیاسی باقی خواهد ماند. تحلیلگران معتقدند که فشارهای آمریکا و اسرائیل برای جلوگیری از شکل گیری یک بلوک نظامی قدرتمند در جهان اسلام، میتواند به تحقق این سناریو کمک کند.
- سناریوی سوم، تبدیل شدن پیمان مکه به یک محور نظامی فعال علیه تهدیدات مشترک، به ویژه در مواجهه با اسرائیل و جبهه مقاومت است. در صورت تشدید درگیری های نظامی در منطقه، به ویژه در صورت بروز جنگ جدید میان اسرائیل و ایران و متحدانش، سه کشور ممکن است فعالانه به دفاع از یکدیگر برخیزند و این پیمان به یک ائتلاف جنگی تمام عیار تبدیل شود. این سناریو میتواند منطقه را وارد مرحله جدیدی از بی ثباتی و درگیری های نظامی گسترده کند که پیامدهای جبران ناپذیری برای کل جهان اسلام و حتی امنیت بین الملل به همراه خواهد داشت . انتخاب میان این سناریوها، به نوع مدیریت تنش ها توسط کشورهای منطقه و قدرت های جهانی بستگی خواهد داشت.