آسیانیوز ایران؛ سرویس اجتماعی:
آتشسوزی گسترده و پراکنده در جنگلهای شهرستان بهشهر، در استان مازندران، دقایقی پیش آغاز شده و نیروهای امدادی را به حالت آمادهباش کامل درآورده است. این حادثه که بخشهای قابل توجهی از عرصههای جنگلی این منطقه را درگیر کرده، با گستردگی قابل ملاحظهای همراه است و عملیات مهار آن توسط تیمهای هلالاحمر و آتشنشانی در حال انجام است. هنوز از میزان دقیق خسارت و علت بروز این آتشسوزی اطلاعات دقیقی در دسترس نیست. شهرستان بهشهر، با طبیعت بکر و جنگلهای انبوه خود، یکی از مهمترین مناطق گردشگری و زیستمحیطی استان مازندران محسوب میشود. اما گرمای شدید هوا و وزش باد، این روزها شرایط را برای بروز حوادثی نظیر آتشسوزی در جنگلها و مراتع فراهم کرده است. این آتشسوزی نیز به نظر میرسد که در چنین شرایطی رخ داده، هرچند که عامل انسانی یا طبیعی بودن آن هنوز مشخص نیست.
بهمحض اطلاع از حادثه، چندین تیم عملیاتی از هلالاحمر و آتشنشانی به منطقه اعزام شدهاند. این تیمها با بهرهگیری از تجهیزات اطفاء حریق و با هماهنگی کامل، مشغول مهار شعلهها و جلوگیری از سرایت آن به سایر مناطق هستند. با توجه به پراکندگی آتشسوزی، عملیات با دشواریهای زیادی همراه است و نیازمند زمان و نیروی انسانی بیشتری است. محیطبانان و نیروهای مردمی نیز در کنار امدادگران، پا به عرصه گذاشتهاند تا از گسترش خسارت به این سرمایههای ملی جلوگیری کنند. حضور داوطلبانه مردم محلی در چنین شرایطی، نشان از حس مسئولیتپذیری بالای آنها نسبت به طبیعت منطقه دارد. اما این آتشسوزی، بار دیگر هشدار جدی را درباره وضعیت جنگلهای شمال و لزوم حفاظت بیشتر از آنها به صدا درآورده است.
با وجود تلاشهای گسترده، اما وسعت و پراکندگی آتش، مدیریت آن را به یک عملیات پیچیده و زمانبر تبدیل کرده است. نیروهای امدادی در حال رزمایش برای مهار کامل حریق هستند و از تمامی امکانات موجود برای جلوگیری از نابودی بیشتر درختان و حیاتوحش استفاده میکنند. از سوی دیگر، وزش باد و گرمای هوا، خطر شعلهور شدن دوباره آتش در نقاطی که مهار شده را افزایش میدهد. یکی از نگرانیهای اصلی مسئولان، آسیب به پوشش گیاهی و درختان تنومند این جنگلهاست که سالها برای رشد و بالندگی آنها زمان صرف شده است. اکوسیستم جنگلهای هیرکانی، که به عنوان یکی از ارزشمندترین جنگلهای جهان شناخته میشود، در معرض تهدید جدی قرار دارد. هر گونه آسیب به این مناطق، جبرانناپذیر است و تأثیرات منفی آن بر آبوهوا و تنوع زیستی منطقه سالها باقی خواهد ماند.
مسئولان محلی و دستگاههای مربوطه، از مردم خواستهاند که از نزدیک شدن به مناطق حادثهدیده خودداری کنند تا ضمن حفظ ایمنی خود، مزاحمتی برای روند عملیات امداد و نجات ایجاد نکنند. همچنین از آنها درخواست شده که در صورت مشاهده هر گونه کانون آتشسوزی جدید، بلافاصله مراتب را به سامانه امدادی اطلاع دهند. این همکاری عمومی میتواند نقش بسیار مهمی در مهار سریعتر آتش داشته باشد. به نظر میرسد با توجه به گستردگی حریق و شرایط جوی، عملیات مهار آتشسوزی جنگلهای بهشهر چندین ساعت به طول انجامد و همچنان نیروهای بیشتری برای کمک به منطقه اعزام میشوند. جزئیات کامل از علت و میزان خسارت این آتشسوزی متعاقباً اعلام خواهد شد و این گزارش نیز بهروزرسانی میشود.
علتشناسی آتشسوزی در جنگلهای بهشهر
آتشسوزیهای جنگلی معمولاً دلایل متعددی میتوانند داشته باشند که از عوامل طبیعی همچون صاعقه و گرمای شدید گرفته تا عوامل انسانی نظیر سهلانگاری گردشگران، آتشزدن بقایای کشاورزی یا حتی آتشسوزی عمدی را شامل میشود. در مورد جنگلهای بهشهر، با توجه به فصل گرم و خشک سال، احتمال افزایش دما و خشکی پوشش گیاهی، یکی از مهمترین عوامل تشدیدکننده خطر محسوب میشود. اما در این میان، نقش انسان نیز غیرقابل انکار است. بسیاری از آتشسوزیها در جنگلهای شمال، ناشی از خاموش نکردن کامل آتش توسط گردشگران یا روشن کردن آتش در مناطق ممنوعه است.
از سوی دیگر، برخی کارشناسان محیطزیست معتقدند که خشکسالیهای اخیر و کاهش رطوبت خاک و پوشش گیاهی، جنگلها را به شدت در برابر آتشسوزی آسیبپذیر کرده است. در چنین شرایطی، کوچکترین جرقهای میتواند به یک فاجعه زیستمحیطی تبدیل شود. بهشهر نیز از این قاعده مستثنی نیست و با توجه به تراکم بالای درختان و انبوهی از برگهای خشک در کف جنگل، حریق به سرعت گسترش مییابد. با این حال، تا زمانی که تحقیقات تکمیلی توسط دستگاههای مربوطه انجام نشود، نمیتوان با قطعیت درباره علت اصلی این آتشسوزی اظهار نظر کرد. بررسی صحنه حادثه توسط کارشناسان و همچنین استفاده از تصاویر ماهوارهای میتواند به شناسایی نقاط شروع حریق و احتمالاً عامل آن کمک کند.
تأثیرات زیستمحیطی و اقتصادی آتشسوزی جنگلها
آتشسوزی در جنگلهای هیرکانی که قدمتی چندین میلیون ساله دارند، صدمات جبرانناپذیری به تنوع زیستی این منطقه وارد میکند. این جنگلها زیستگاه گونههای نادر گیاهی و جانوری هستند که بسیاری از آنها در هیچ نقطه دیگری از جهان یافت نمیشوند. از بین رفتن این گونهها، به معنای کاهش ذخایر ژنتیکی و تهدید تعادل اکولوژیک منطقه است. تأثیرات منفی این حادثه تنها به حیاتوحش محدود نمیشود؛ جنگلها نقش حیاتی در ترسیب کربن، تولید اکسیژن و تعدیل آبوهوا دارند و نابودی آنها، به تغییرات اقلیمی دامن میزند. از منظر اقتصادی نیز خسارتهای وارده قابل توجه است.
جنگلها منبع درآمد بسیاری از جوامع محلی از طریق گردشگری، برداشت محصولات فرعی و صنایع چوب هستند. آتشسوزی میتواند این منابع معیشتی را برای سالها تحت تأثیر قرار دهد و موجب بیکاری و مهاجرت روستاییان شود. همچنین، هزینههای سنگین اطفاء حریق، بازسازی مناطق آسیبدیده و جبران خسارتهای وارده، بار مالی زیادی را بر دوش دولت و حاکمیت تحمیل میکند. از سوی دیگر، فرسایش خاک پس از آتشسوزی یکی دیگر از تهدیدات جدی است. حذف پوشش گیاهی، خاک منطقه را در برابر بارانهای فصلی آسیبپذیر میکند و به سیلابهای ویرانگر و رانش زمین دامن میزند. بنابراین، برای جلوگیری از این پیامدهای زنجیرهای، باید عملیات مهار حریق با سرعت و دقت بیشتری انجام شود و پس از مهار، برنامههای احیای جنگل در دستور کار قرار گیرد.
چالشهای عملیات اطفاء حریق در مناطق صعبالعبور
یکی از مهمترین موانع در عملیات اطفاء حریق در جنگلهای بهشهر، صعبالعبور بودن منطقه است. دسترسی به نقاط دورافتاده و شیبدار جنگل با خودروهای امدادی و تجهیزات سنگین بسیار دشوار است و این مسئله سرعت عمل نیروها را کاهش میدهد. آتشنشانان مجبورند مسافتهای طولانی را با تجهیزات سنگین پیاده طی کنند که این امر منجر به خستگی زودهنگام و کاهش کارایی آنها میشود. همچنین، نبود جادههای دسترسی مناسب در برخی نقاط، عملاً عملیات زمینی را با محدودیت مواجه میکند.
باد و توپوگرافی منطقه، از دیگر عواملی هستند که کنترل آتش را دشوار میسازند. وزش باد میتواند شعلهها را به سرعت به سمت مناطق دیگر هدایت کند و حتی با وجود مهار آتش در یک نقطه، کانونهای جدیدی ایجاد نماید. همچنین، درهها و تپههای جنگلی، مسیر حرکت آتش را غیرقابل پیشبینی میکنند و مهار آن را پیچیدهتر میسازند. استفاده از بالگردهای آبپاش میتواند تا حدی این مشکل را حل کند، اما تعداد محدود این بالگردها و هزینههای بالای عملیات هوایی، مانع از استفاده گسترده از آنها میشود. برای غلبه بر این چالشها، نیاز به تجهیزات پیشرفتهتر و نیروی انسانی آموزشدیدهتر است. همچنین، استفاده از فناوریهای جدید نظیر پهپادهای شناسایی و سیستمهای پیشبینی مسیر آتش میتواند به مدیریت بهتر عملیات کمک کند. با این حال، بهنظر میرسد در کوتاهمدت، راهکار اصلی، افزایش تعداد نیروهای زمینی و تجهیز آنها به ابزارهای مناسب برای مهار حریق در مناطق صعبالعبور باشد.
واکنش دستگاههای مسئول و مدیریت بحران
با وقوع آتشسوزی، ستاد مدیریت بحران شهرستان بهشهر بهسرعت تشکیل جلسه داده و ضمن بررسی ابعاد حادثه، برنامهریزی لازم برای مهار و کنترل حریق را آغاز کرده است. هماهنگی بین دستگاههای مختلف از جمله هلالاحمر، آتشنشانی، منابع طبیعی و محیطزیست، از اهمیت بالایی برخوردار است و بهنظر میرسد که این هماهنگی در سطح قابل قبولی برقرار است. استفاده از تمامی ظرفیتهای موجود در استان و حتی استانهای همجوار، برای مقابله با این بحران ضروری است. یکی از نقاط قوت مدیریت بحران در این حادثه، اعلام سریع وضعیت و اعزام بهموقع نیروها بوده است. دستگاههای مسئول با اطلاعرسانی به موقع از طریق رسانهها و شبکههای اجتماعی، از ورود شهروندان به مناطق حادثهدیده جلوگیری کرده و مسیرهای دسترسی را برای نیروهای امدادی باز نگه داشتهاند. همچنین، استقرار تیمهای پشتیبانی و تأمین تجهیزات مورد نیاز، نشان از آمادگی نسبی دستگاهها برای مقابله با چنین حوادثی دارد.
با این حال، برخی کارشناسان معتقدند که مدیریت بحران در حوادث مشابه همواره با ضعفهایی همراه بوده است که از جمله آنها میتوان به کمبود تجهیزات مدرن اطفاء حریق، نبود بانک اطلاعاتی جامع از مناطق آسیبپذیر و عدم آموزش کافی به جوامع محلی اشاره کرد. امید است که درسهای آموخته از این حادثه، منجر به تقویت زیرساختهای مدیریت بحران در سطح کشور شود.
پیشگیری و آمادگی برای مقابله با آتشسوزیهای آینده
- آتشسوزیهای جنگلی در ایران، بهویژه در مناطق شمالی، هر ساله با آغاز فصل گرما تکرار میشوند و نشان از ناکارآمدی برنامههای پیشگیرانه دارند:
یکی از مهمترین اقدامات پیشگیرانه، آموزش عمومی و فرهنگسازی در میان جوامع محلی و گردشگران است. مردم باید بدانند که روشن کردن آتش در مناطق جنگلی تا چه اندازه خطرناک است و چگونه میتوانند در صورت وقوع حریق، با مسئولان همکاری کنند. همچنین، نصب تابلوهای هشداردهنده و برقراری گشتهای محیطبانی در مناطق حساس، میتواند تا حد زیادی از بروز حوادث مشابه جلوگیری کند.
- دومین گام مهم، تجهیز نیروهای امدادی به امکانات مدرن و بهروز است. خرید بالگردهای آبپاش، خودروهای سنگین اطفاء حریق و سیستمهای مخابراتی پیشرفته، میتواند سرعت و کیفیت عملیات را به طرز چشمگیری افزایش دهد. همچنین، ایجاد پایگاههای امدادی در نقاط استراتژیک جنگلها، دسترسی سریعتر به مناطق حادثهدیده را امکانپذیر میسازد. آموزش تخصصی نیروهای امدادی نیز از الزامات این حوزه است.
- سومین و شاید مهمترین راهکار، اجرای برنامههای مدیریت جامع جنگلهاست. این برنامهها شامل کنترل پوشش گیاهی، ایجاد کمربندهای آتشگیر، شناسایی نقاط بحرانی و پایش مستمر مناطق جنگلی با استفاده از فناوریهای نوین مانند ماهوارهها و پهپادها است. سرمایهگذاری در این حوزه، هرچند هزینهبر است، اما در بلندمدت از خسارتهای هنگفت و جبرانناپذیر جلوگیری خواهد کرد و به حفظ این میراث گرانبهای طبیعی برای نسلهای آینده کمک میکند.