یادداشت آرشیوی: این گزارش در ۳۰ مهر ۱۴۰۵، به قلم تحریریه و برای بازسازی رکورد آرشیوی تهیه شده است. تاریخ ۲۴ آذر ۱۳۹۸ و ساعت ۱۹:۱۹، تاریخ اصلی رکورد است، نه زمان نگارش این متن. موضوع و منابع گزارش به همان دوره تعلق دارند.
دوتار تنها دو سیم دارد، اما روایت‌هایی که با آن منتقل می‌شود به دو نت و یک ملودی محدود نیست. ثبت جهانی مهارت ساخت و نواختن این ساز، در آذر ۱۳۹۸، فرصتی برای دیدن سازندگان، نوازندگان و شیوه آموزش آن بود؛ کسانی که معمولاً کمتر از نام یک اثر ثبت‌شده به چشم می‌آیند.
یونسکو چه چیزی را ثبت کرد؟
بر پایه تصمیم شماره ۱۴.COM ۱۰.B.۱۶ کمیته بین‌دولتی یونسکو، پرونده شماره ۰۱۴۹۲ ایران با عنوان «مهارت‌های سنتی ساخت و نواختن دوتار» در فهرست معرف میراث فرهنگی ناملموس بشری قرار گرفت. چهاردهمین نشست کمیته در سال ۲۰۱۹ در بوگوتا، پایتخت کلمبیا، برگزار شد.
رادیو فردا نیز در گزارش ۲۱ آذر ۱۳۹۸، برابر با ۱۲ دسامبر ۲۰۱۹، خبر ثبت را منتشر کرد. آن گزارش، دوتار را چهاردهمین میراث ناملموس مرتبط با نام ایران در این فهرست معرفی می‌کرد. این شمارش به همان زمان مربوط است و نباید آن را شمار کنونی پرونده‌های ایران دانست.
از کارگاه سازسازی تا حافظه جمعی
در معرفی رسمی یونسکو، دوتار سازی زهی و زخمه‌ای با دو سیم است. دانش ساخت و اجرای آن به شیوه غیررسمی استاد و شاگردی منتقل می‌شود و با روایت‌های حماسی، تاریخی، عاشقانه و عرفانی پیوند دارد. حضور آن در جشن‌ها و آیین‌های اجتماعی، بخشی از کارکرد فرهنگی ساز است.
به این ترتیب، موضوع ثبت فقط یک دوتار در ویترین موزه نیست. مهارت دست سازنده، تجربه نوازنده و امکان یادگیری نسل بعد، در کنار هم یک سنت زنده را شکل می‌دهند. نگهداری ساز بدون تداوم این رابطه انسانی، با پاسداری از خود سنت تفاوت دارد.
پس از ثبت، چه مسئولیتی باقی می‌ماند؟
تصمیم کمیته، مستندسازی، پژوهش، معرفی رسانه‌ای و برگزاری جشنواره‌ها را در میان اقدامات پیشنهادی پاسداری ذکر می‌کند و از پشتیبانی مالی و امکاناتی دولت در چارچوب پرونده سخن می‌گوید. این موارد، تعهدها و برنامه‌های پرونده‌اند؛ صرف ثبت، اثبات اجرای کامل آنها نیست.
معیار عملی موفقیت را باید در امکان ادامه کار هنرمندان و دسترسی شاگردان به آموزش جست‌وجو کرد. اگر فرصت اجرا و انتقال تجربه محدود بماند، عنوان جهانی به‌تنهایی جای آن را پر نمی‌کند. توجه به جامعه حامل میراث، مکمل ضروری جشن ثبت است.
برای مرور فضای فرهنگی همان دوره، گزارش برنامه موسیقی عُرس در کنار آرامگاه شمس نیز در آرشیو آسیانیوز ایران در دسترس است؛ گزارشی مستقل از پرونده دوتار که اهمیت اجرا و گردهمایی فرهنگی را نشان می‌دهد.
منابع: پرونده ۰۱۴۹۲ و تصمیم ۱۴.COM ۱۰.B.۱۶ یونسکو؛ گزارش رادیو فردا در ۲۱ آذر ۱۳۹۸.