یادداشت بازسازی آرشیو: این گزارش در بازسازی کنونی آرشیو، بر پایه منابع منتشرشده در مرداد ۱۳۹۹ نوشته شده است. تاریخ اولیه کد حفظ شده و به معنای انتشار این متن در آن زمان نیست. بخش اصلی گزارش، یافته‌های اعلام‌شده در اوت ۲۰۲۰ را بازخوانی می‌کند.
یک استخوان بدشکل، برای سال‌ها شبیه یادگار شکستگی به نظر می‌رسید؛ اما بررسی دوباره آن، داستان دیگری آشکار کرد. پژوهشی که در اوت ۲۰۲۰ در نشریه «لنست انکولوژی» (The Lancet Oncology) منتشر شد، نخستین تشخیص «استئوسارکوم» در یک دایناسور را گزارش کرد. استئوسارکوم نوعی سرطان بدخیم استخوان است؛ بنابراین موضوع صرفاً پیدا شدن یک برجستگی عجیب روی فسیل نبود.
استخوانی از گذشته دور، پرسشی تازه
به گزارش موزه سلطنتی انتاریو (Royal Ontario Museum)، استخوان نازک‌نی به دایناسور شاخ‌دار «سنتروسور آپرتوس» (Centrosaurus apertus)، متعلق به حدود ۷۶ تا ۷۷میلیون سال پیش، تعلق داشت. این فسیل در سال ۱۹۸۹ در آلبرتای کانادا پیدا شده بود و بدشکلی انتهای آن ابتدا به ترمیم شکستگی نسبت داده می‌شد. بازبینی نمونه در سال ۲۰۱۷، زمینه بررسی دقیق‌تر را فراهم کرد.
پژوهشگران با کنار هم گذاشتن تصویربرداری، برش‌های نازک استخوان و بررسی میکروسکوپی به تشخیص رسیدند. در گزارش موزه، سرطان پیشرفته توصیف شده بود؛ با این حال، از وجود بیماری نمی‌توان نتیجه گرفت که همین بیماری علت مرگ حیوان بوده است.
چرا استخوان انسان هم بررسی شد؟
دانشکده مهندسی دانشگاه مک‌مستر (McMaster University) در گزارش ۷ اوت ۲۰۲۰، نقش «گرگ وول» (Greg Wohl) را توضیح داد. او با تصویربرداری میکروسی‌تی (microCT)، یک استخوان نازک‌نی انسان مبتلا به استئوسارکوم را اسکن کرد تا داده‌های آن با استخوان دایناسور مقایسه شود. نمونه دایناسور پیش‌تر در موزه اسکن و به برش‌های نازک تبدیل شده بود.
تصاویر سه‌بعدی و بررسی‌های آسیب‌شناسی، امکان مقایسه الگوهای استخوانی را فراهم می‌کردند. به توضیح وول، میکروسی‌تی می‌تواند ساختار متخلخل استخوان را با جزئیاتی بیشتر از دستگاه سی‌تی معمول بیمارستانی نمایش دهد. در این پرونده، مهندسی تصویربرداری در کنار تخصص پزشکی و دیرینه‌شناسی قرار گرفت؛ هیچ عکس منفردی جای تمام این بررسی‌ها را نمی‌گرفت.
کشف چه می‌گفت و چه نمی‌گفت؟
عنوان مقاله مشخصاً درباره نخستین مورد استئوسارکوم در دایناسور بود؛ نه این ادعای گسترده که پیش از آن هیچ نشانه‌ای از هیچ نوع تومور در جانوران باستانی شناخته نشده بود. این تفاوت، برای خواندن دقیق خبر اهمیت دارد. همچنین دو گزارش موزه و دانشگاه، شرح یک همکاری پژوهشی‌اند، نه دو آزمایش مستقل که جداگانه به نتیجه رسیده باشند.
ارزش چنین پرونده‌ای در شیوه پرسیدن سؤال هم هست: نمونه‌ای که از قبل در مجموعه نگهداری می‌شود، با ابزار و تخصص تازه می‌تواند اطلاعات بیشتری بدهد. بازخوانی شواهد، الزاماً به معنای یافتن فسیلی تازه نیست.
برای مطالعه بیشتر در آرشیو امروزی آسیانیوز ایران، گزارش حراج فسیل دایناسورها نیز در دسترس است؛ آن مطلب مربوط به سال‌های بعد است و بخشی از خبر مرداد ۱۳۹۹ محسوب نمی‌شود.
منابع پژوهش: گزارش مرداد ۱۳۹۹ موزه سلطنتی انتاریو؛ گزارش ۷ اوت ۲۰۲۰ دانشکده مهندسی مک‌مستر؛ مشخصات مقاله «نخستین مورد استئوسارکوم در یک دایناسور» در پاب‌مد.