یادداشت بازسازی آرشیو: این گزارش در بازسازی کنونی آرشیو، بر پایه منابع منتشرشده تا مرداد ۱۳۹۹ تهیه شده است. تاریخ اولیه کد حفظ شده و به معنای انتشار این متن در آن زمان نیست؛ یافته‌های زیر، وضعیت پژوهش در اوت ۲۰۲۰ را بازتاب می‌دهند.
وقتی ستاره‌ای آشنا در آسمان کم‌نور می‌شود، پرسش ساده‌ای پیش می‌آید: خود ستاره تغییر کرده یا چیزی جلوی نورش را گرفته است؟ در ۱۳ اوت ۲۰۲۰، گزارش ناسا درباره رصدهای «هابل» (Hubble)، توضیحی برای کم‌نورشدن غیرعادی «منکب‌الجوزا» (Betelgeuse) ارائه کرد. این خبر، اعلام خاموش‌شدن یا انفجار ستاره نبود؛ موضوع، بررسی یک تغییر چشمگیر در روشنایی آن بود.
پرده‌ای از غبار، نه ناپدیدشدن ستاره
بر پایه تفسیر پژوهشگران هابل، مقدار زیادی ماده داغ از ستاره بیرون زده بود؛ این ماده در فاصله‌ای سردتر، زمینه تشکیل غبار را فراهم می‌کرد. ابر حاصل می‌توانست بخشی از نور ستاره را از دید ناظر بپوشاند. ناسا این توضیح را محتمل‌ترین برداشت از داده‌های آن گزارش معرفی کرد، نه تصویری مستقیم و کامل از تمام فرایند.
افت شدید روشنایی از اواخر سال ۲۰۱۹ توجه‌ها را جلب کرده بود و ستاره تا آوریل ۲۰۲۰ به روشنایی عادی بازگشت. این رفت‌وبرگشت نشان می‌داد که برای فهم ماجرا، یک عکس یا اندازه‌گیری منفرد کافی نیست؛ ترتیب زمانی رصدها اهمیت دارد.
هابل چه چیزی را پیش از کم‌نوری دیده بود؟
مقاله گروه «آندریا دوپری» (Andrea Dupree)، که نسخه آن ۱۱ اوت ۲۰۲۰ در آرکایو ثبت شد، رصدهای فرابنفش را کنار تغییرات نور مرئی قرار می‌داد. داده‌های سپتامبر تا نوامبر ۲۰۱۹، پیش از افت شدید بعدی، از تغییراتی در بخش جنوبی جو ستاره و حرکت رو به بیرون ماده حکایت داشتند.
تفاوت مهم این بود که پژوهشگران فقط کم‌شدن نور را اندازه نمی‌گرفتند؛ آن‌ها می‌کوشیدند نشانه‌های پیش از آن را نیز دنبال کنند. در تفسیر مقاله، خروج ماده و سردشدن آن می‌توانست حلقه اتصال میان فعالیت سطح ستاره و تشکیل غبار باشد. چنین نتیجه‌ای بر مجموعه‌ای از شواهد بنا می‌شود و باید همراه با حدود همان داده‌ها خوانده شود.
رصدخانه خورشیدی چگونه به کمک آمد؟
گزارش جداگانه ناسا در همان روز، از نقش فضاپیمای «استریو» (STEREO) گفت. در بخشی از تابستان ۲۰۲۰، موقعیت ظاهری ستاره در نزدیکی خورشید، رصد زمینی آن را دشوار کرده بود؛ اما زاویه دید متفاوت استریو امکان ادامه اندازه‌گیری را فراهم می‌کرد.
دانشمندان در پنج روز از اواخر ژوئن تا اوایل اوت، جهت فضاپیما را برای قرارگرفتن ستاره در میدان دید ابزار تصویربرداری آن تنظیم کردند. این ابزار معمولاً برای بررسی مواد خروجی خورشید به کار می‌رفت. داده‌ها، کم‌نورشدن دوباره‌ای را نشان می‌دادند که نسبت به چرخه معمول مورد انتظار زودهنگام بود و پرسش‌های تازه‌ای ایجاد می‌کرد.
پس جمع‌بندی مرداد ۱۳۹۹، پایان معما نبود: یک توضیح جدی برای افت قبلی نور شکل گرفته بود و رصدهای تازه همچنان ضرورت پیگیری را نشان می‌دادند. تفاوت میان «شاهدی برای یک توضیح» و «پاسخ نهایی به همه پرسش‌ها»، بخشی از جذابیت همین خبر علمی است.
برای نمونه‌ای دیگر از نقش اندازه‌گیری تغییر نور ستارگان، گزارش پایان مأموریت اصلی ماهواره تس در سال ۲۰۲۰ را در آرشیو آسیانیوز ایران بخوانید.
منابع پژوهش: دو گزارش ۱۳ اوت ۲۰۲۰ ناسا درباره هابل و استریو؛ مقاله طیف‌سنجی فرابنفش کم‌نورشدن منکب‌الجوزا، ثبت‌شده در آرکایو در ۱۱ اوت ۲۰۲۰.