آسیانیوز ایران؛ سرویس اقتصادی:
در پشت چراغهای همیشه روشن شهرهای ایران، رقمهایی عجیب از هدررفتی کلان نهفته است. این بار، ماجرا از جریان برقی میگوید که تولید میشود، اما هرگز به مقصد نمیرسد. آمارهای رسمی، پرده از یک شکاف عمیق کارایی در صنعت برق ایران برمیدارند. این شکاف، سالانه معادل ۲۹ میلیارد دلار به اقتصاد کشور آسیب میزند. این هدررفت عظیم، داستان سه مرحله جداگانه اما به همپیوسته است. نقطه آغازین این ماجرا، در خود نیروگاهها است.
در گام اول، وقتی سوخت به نیروگاه میرسد، تنها ۴۰ درصد از انرژی آن به برق مفید تبدیل میشود. این رقم، هرچند نزدیک به میانگین جهانی است، اما هنوز جای بهبود دارد. اما فاجعه اصلی، در مسیر انتقال رخ میدهد. بین ۱۵ تا ۲۰ درصد از برق تولیدشده، در شبکه انتقال و توزیع ایران هدر میرود. این رقم، تقریباً دو برابر میانگین جهانی و بیش از چهار برابر استانداردهای اروپایی است. اینجا، نقطه اصلی ناکارآمدی سیستم خودنمایی میکند. در پایان راه و در نقطه مصرف، بخش کشاورزی با تجهیزات فرسوده و روشهای منسوخ، سهم خود را در این هدررفت ادا میکند. در نهایت، محاسبات نشان میدهد که کل سیستم برق ایران، نزدیک به ۹.۵ درصد بیشتر از استانداردهای بینالمللی انرژی را تلف میکند.
تحلیل اقتصادی؛ ۲۹ میلیارد دلار یعنی چه؟
این رقم معادل بودجه سالانه چندین وزارتخانه بزرگ است. این میزان منابع مالی میتواند صرف ساخت هزاران کیلومتر آزادراه، احداث دهها بیمارستان مجهز یا توسعه شبکه ریلی کشور شود. از دست دادن این سرمایه عظیم، نه تنها یک زیان مالی، بلکه یک فرصتسوزی تاریخی برای توسعه زیرساختهای کشور محسوب میشود. این اتلاف، مستقیماً بر رفاه عمومی تاثیر میگذارد، زیرا منابعی که میتوانست به آموزش، بهداشت و امنیت غذایی اختصاص یابد، عملاً به دلیل ناکارآمدی تباه میشود.
شبکه انتقال؛ حلقه گمشده کارایی
شبکه انتقال و توزیع برق ایران، بزرگترین مقصر هدررفت انرژی شناسایی شده است. فرسودگی خطوط، استفاده از ترانسفورماتورهای قدیمی و بازدهی پایین پستهای تبدیل فشار، از دلایل اصلی این اتلاف کلان هستند. بسیاری از این تجهیزات، عمر مفید خود را سپری کردهاند و نیازمند نوسازی اساسی هستند. این ناکارآمدی، تنها یک مشکل فنی نیست، بلکه یک تهدید برای پایداری شبکه نیز محسوب میشود و میتواند به خاموشیهای گسترده منجر شود.
نیروگاهها؛ نقطه آغاز ناکارآمدی
اگرچه بازدهی ۴۰ درصدی نیروگاههای ایران نزدیک به میانگین جهانی است، اما این رقم در دنیای امروز، یک استاندارد متوسط و قابل ارتقا محسوب میشود. نیروگاههای سیکل ترکیبی مدرن میتوانند به بازدهی بیش از ۶۰ درصد دست یابند. بسیاری از نیروگاههای کشور از فناوریهای قدیمی استفاده میکنند و نگهداری پیشگیرانه مناسبی روی آنها انجام نمیشود. سرمایهگذاری برای ارتقاء نیروگاههای موجود یا جایگزینی آنها با نمونههای مدرن، میتواند گام موثری در کاهش هدررفت از مبدا باشد.
بخش کشاورزی؛ مصرف کننده ناکارآمد
بخش کشاورزی با روشهای آبیاری منسوخ و استفاده از پمپها و موتورهای فرسوده، سهم قابل توجهی در هدررفت نهایی انرژی دارد. بسیاری از کشاورزان به دلیل مشکلات مالی، قادر به نوسازی تجهیزات خود نیستند. این موضوع، یک چرخه معیوب ایجاد میکند: کشاورز به دلیل فرسودگی تجهیزات، برق بیشتری هدر میدهد و به دلیل پرداخت هزینه برق بیشتر، توان کمتری برای نوسازی دارد. خروج از این چرخه، نیازمند برنامهریزی جامع و حمایت دولتی است.
راهکارهای فنی و مدیریتی
کاهش این هدررفت عظیم، نیازمند یک برنامه جامع و چندوجهی است. هوشمندسازی شبکه برق برای شناسایی و مدیریت دقیقتر نقاط اتلاف، یک ضرورت فوری است. نوسازی تجهیزات فرسوده انتقال و توزیع، باید در اولویت سرمایهگذاری قرار گیرد. فرهنگسازی برای بهینهسازی مصرف در بخشهای مختلف، به ویژه کشاورزی و صنعت، نیز نقش مکمل بسیار مهمی خواهد داشت. این راهکارها در کنار هم میتوانند این شکاف ۹.۵ درصدی را به طور قابل توجهی کاهش دهند.