آسیانیوز ایران؛ سرویس سیاسی:
مسئله استقلال نهاد دین از حکومت همواره از دغدغههای مهم مراجع تقلید شیعه بوده است. اخیراً استفتایی از دفتر حضرت آیتالله سیستانی در مورد حکم اقتدا به امامان جماعتی که از دولت حقوق دریافت میکنند، صورت گرفته که پاسخ ایشان توجه بسیاری را به خود جلب کرده است. در این استفتا که به زبان عربی نیز منتشر شده، پرسش شده است در برخی کشورهای اسلامی، دولت برای امامان جماعت در مساجد حقوق ماهیانهای تعیین میکند و بخشی از این امامان جماعت از روحانیان شیعه هستند. نظر آیتالله سیستانی در این باره چیست؟ پاسخ ایشان که حاوی نکات مهمی در حوزه رابطه دین و حکومت است، چنین میباشد:
"ما به مؤمنان ـ که خداوند متعال آنان را عزیز بدارد ـ توصیه میکنیم پشت سر کسی که حقوق دولتی دریافت میکند نماز نخوانند." آیتالله سیستانی در ادامه با ذکر نکتهای مهم توضیح میدهند: "و این توصیه نه برای طعن و خدشه در عدالت اوست، بلکه برای آن است که این جایگاهها و مواضع صاحبانش کاملاً از هرگونه دخالت احتمالی حکومت حتی در آینده دور بماند."
این پاسخ در حقیقت بیانگر دغدغه عمیق مرجعیت شیعه در حفظ استقلال مساجد و نهادهای دینی از حکومتهاست. تجربه تاریخی نشان داده که هرگاه نهاد دین به حکومت وابسته شده، استقلال رأی و عمل خود را از دست داده است. در شرایط کنونی که در برخی کشورها، دولتها با پرداخت حقوق به امامان جماعت سعی در تحت نظر گرفتن فعالیتهای مساجد دارند، این فتوا میتواند راهنمای عمل مؤمنان باشد. تأکید آیتالله سیستانی بر "حتی در آینده دور" نشان میدهد که ایشان حتی احتمال دخالت حکومت در آینده را نیز مورد توجه قرار داده و میخواهند مساجد کاملاً از چنین احتمالاتی مصون بمانند. این فتوا در ادامه مواضع مستمر آیتالله سیستانی در حفظ استقلال حوزههای علمیه و نهادهای دینی از حکومتها صادر شده است. ایشان همواره بر ضرورت استقلال مالی و مدیریتی نهاد دین تأکید داشتهاند.
مبانی فقهی استقلال نهاد دین از حکومت
در فقه شیعه، استقلال نهاد دین از حکومت از اصول مهم محسوب میشود. این اصل ریشه در آموزههای اسلامی درباره لزوم حفظ استقلال قضات و مراجع دینی دارد. بر اساس نظریه ولایت فقیه، فقیه باید از استقلال مالی و تصمیمگیری برخوردار باشد تا بتواند به صورت مستقل به وظایف شرعی خود عمل کند. وابستگی مالی به حکومت میتواند این استقلال را خدشهدار کند. در تاریخ شیعه، علما همواره بر استقلال مالی حوزههای علمیه از طریق وجوهات شرعی تأکید داشتهاند. این موضوع باعث شده حوزهها در تصمیمگیریهای خود مستقل عمل کنند.
تجربیات تاریخی از وابستگی نهاد دین به حکومت
تاریخ اسلام شاهد نمونههای متعددی از وابستگی نهاد دین به حکومت بوده است. در دوره امویان و عباسیان، قضات و مفتیان وابسته به حکومت، گاه احکامی بر خلاف موازین شرع صادر میکردند. در دوره معاصر نیز در برخی کشورهای اسلامی، وابستگی امامان جماعت به دولت باعث شده تا آنان نتوانند در برابر سیاستهای ضداسلامی حکومت موضع گیری کنند. تجربه تاریخی نشان میدهد که هرگاه نهاد دین به حکومت وابسته شده، توانایی خود برای نظارت بر حکومت و اصلاح آن را از دست داده است.
آثار اجتماعی و فرهنگی این فتوا
این فتوا میتواند باعث افزایش آگاهی عمومی درباره اهمیت استقلال نهاد دین شود. مردم خواهند فهمید که استقلال مساجد تا چه اندازه در سلامت جامعه دینی اهمیت دارد. افزایش حس مسئولیت مؤمنان در قبال حفظ استقلال مساجد از دیگر آثار این فتواست. مردم با عمل به این توصیه، در عمل از استقلال مساجد حمایت خواهند کرد. این فتوا میتواند الگویی برای دیگر مراجع تقلید و علمای شیعه در سایر کشورها باشد. آنان نیز میتوانند با صدور چنین فتوایی، به حفظ استقلال مساجد کمک کنند.
تأثیر بر روابط مساجد و حکومتها
این فتوا میتواند باعث شود حکومتها در سیاستهای خود درباره مساجد تجدید نظر کنند. آنان ممکن است به جای کنترل مساجد، به استقلال آنان احترام بگذارند. افزایش فاصله مساجد از حکومت میتواند به افزایش اعتماد عمومی به نهاد دین بینجامد. مردم خواهند دانست که مساجد مستقل از حکومت، منافع مردم را بهتر نمایندگی میکنند. این فتوا میتواند به تقویت جامعه مدنی در کشورهای اسلامی کمک کند. مساجد مستقل میتوانند به عنوان نهادهای مدنی قدرتمند عمل کنند.
چشمانداز آینده و راهکارهای عملی
- برای اجرایی شدن این فتوا، نیاز به فرهنگسازی گسترده وجود دارد. باید اهمیت استقلال مساجد برای عموم مردم توضیح داده شود.
- تأمین مالی مساجد از طریق کمکهای مردمی و وجوهات شرعی باید تقویت شود. این کار میتواند مساجد را از وابستگی به دولت بینیاز کند.
- آموزش امامان جماعت درباره اهمیت استقلال نهاد دین نیز ضروری است. آنان باید بدانند که استقلال مساجد تا چه اندازه در انجام رسالت دینی مهم است.
همچنین متن عربی فتوا بدین شرح است:
- السؤال: فی بعض الدول الإسلامیة تخصص الحکومة راتباً شهریاً لأئمة الجماعة فی المساجد وقسم منهم من رجال الدین الشیعة، فما هو نظرکم الشریف بهذا الخصوص؟
- الجواب: ننصح المؤمنین (أعزّهم الله تعالى) أن لا یصلوا خلف من یتقاضى راتباً حکومیاً، ولیس هذا للقدح فیه والطعن فی عدالته، ولکن لتبقى هذه المواقع ومواقف أصحابها بمنأى تام عن أی تدخل حکومی محتمل ولو فی مستقبل الأیام.