آسیانیوز ایران؛ سرویس اقتصادی:
تصمیم دولت برای انجام جراحی بزرگ در نظام یارانهای کشور، در نخستین روزهای اجرا با واکنش غیرمنتظرهای در جامعه مواجه شده است. این طرح که با هدف اصلاح نظام تخصیص ارز ترجیحی و هدفمند کردن یارانهها به اجرا درآمد، وعده انتقال مستقیم حمایت به مردم را داده بود. بر اساس اعلام مسئولان، شهروندان میتوانستند بین دریافت اعتبار نقدی یا بهرهمندی از یک سبد کالای مشخص، یکی را انتخاب کنند تا جبران مابهتفاوت قیمتها صورت گیرد. پرداخت «کالابرگ» جدید به ارزش حداقل یک میلیون تومان به عنوان یکی از گزینههای حمایتی اعلام شده بود.
اما به نظر میرسد بخشی از جامعه به سرعت نشان داده که به وعده دریافت کالا با این کالابرگها اعتماد چندانی ندارد. نخستین نشانههای این بیاعتمادی در بزرگترین بازار غیررسمی آنلاین کشور، یعنی سایت دیوار، خود را نمایان کرده است. در این سایت، تعداد زیادی آگهی از سوی افراد مختلف مشاهده میشود که کالابرگ اختصاص یافته خود را با قیمتی به مراتب پایینتر از ارزش اسمی آن به فروش میرسانند. این اقدام که نشان از نیاز فوری به نقدینگی و شاید بیثباتی در انتظارات تورمی دارد، زنگ خطری جدی برای موفقیت این طرح حمایتی بزرگ به صدا درآورده است.
شکاف بین طراحی و واقعیت اجتماعی؛ نادیده گرفتن نیاز به نقدینگی
طرح جایگزینی یارانه غیرمستقیم (ارز ترجیحی) با یارانه مستقیم (نقدی/کالابرگ) بر کاغذ منطقی به نظر میرسد. اما حراج سریع کالابرگها در بازار غیررسمی، شکاف عمیق بین طراحی سیاست و واقعیت اجتماعی را نشان میدهد. برای بسیاری از خانوارهای کمدرآمد یا حتی متوسط، «نقدینگی فوری» مهمتر از «اعتبار خرید کالای خاص» است. این افراد ممکن است با بدهی، هزینه درمان، اجارهبها یا نیازهای روزمرهای روبرو باشند که با کالابرگ قابل پرداخت نیست. بنابراین، ترجیح میدهند دارایی غیرنقدی (کالابرگ) را با قیمتی پایینتر به پول نقد تبدیل کنند، حتی اگر این به معنای زیان مالی باشد. این نشان میدهد در طراحی طرح، «ترجیحات نقدی» و «فشار اقتصادی موجود» بر خانوارها به درستی سنجیده نشده است.
بیاعتمادی به کارایی طرح و ثبات قیمت سبد کالا
فروش کالابرگ با قیمت پایین، میتواند نشانه بیاعتمادی به خود مکانیسم کالابرگ نیز باشد. مردم ممکن است به دلایلی مانند: پیچیدگی فرآیند خرید با کالابرگ، محدودیت در انتخاب کالا و فروشگاهها، کیفیت پایین کالاهای عرضه شده در سبد تعیین شده، یا ترس از افزایش قیمت همان کالاها به میزانی که ارزش واقعی کالابرگ را کاهش دهد، ترجیح دهند آن را نقد کنند. اگر مردم باور نداشته باشند که میتوانند کالایی به ارزش واقعی یک میلیون تومان با این کالابرگ دریافت کنند، منطقی است که آن را مثلاً به ۸۰۰ هزار تومان نقد کنند. این یک «تنزیل ناشی از بیاعتمادی» است.
ظهور بازار ثانویه و تغییر ماهیت حمایت دولت
حراج کالابرگ به سرعت یک «بازار ثانویه» برای آن ایجاد کرده است. این بازار ثانویه خود نشاندهنده شکست سیاست در هدفمندسازی مستقیم است. زیرا حمایت دولت به جای آنکه مستقیماً به مصرف کالای اساسی منجر شود، ابتدا به دارایی مالی تبدیل و سپس در بازار ثانویه معامله میشود. خریداران این کالابرگها نیز احتمالاً کسانی هستند که میتوانند از صرفهجویی ناشی از تخفیف استفاده کنند یا قصد دارند آن را انباشته و در آینده به شیوهای دیگر به کار گیرند. این پدیده، ماهیت حمایت را از «کالایی» به «مالی» تغییر میدهد و توزیع واقعی منابع را دچار انحراف میکند.
تهدید تورمی و بیاثر شدن سیاست
فروش گسترده کالابرگ و تبدیل آن به نقدینگی میتواند اثرات تورمی ناخواستهای داشته باشد. از یک سو، این نقدینگی اضافی (حتی با قیمت تنزیلشده) میتواند به سمت خرید کالاها و خدمات دیگر (غیر از سبد تعیین شده) سرازیر شود و تقاضا در بخشهای دیگر را افزایش دهد. از سوی دیگر، اگر خریداران عمده کالابرگها، سوداگران یا دلالان باشند، ممکن است با انباشت آنها، در بازار کالاهای سبد نیز اخلال ایجاد کنند. این امر میتواند هدف اصلی طرح که کنترل تورم بخش خاصی از کالاها از طریق حمایت مستقیم است را خنثی کند و حتی به افزایش قیمت در بخشهای دیگر دامن بزند.
درسهایی برای آینده؛ ضرورت سادگی، اعتمادسازی و انعطاف
این واکنش اولیه درسهای مهمی برای سیاستگذاران دارد:
- اول، سازوکارهای حمایتی باید تا حد امکان ساده، شفاف و قابل درک برای عموم باشند. پیچیدگی «انتخاب بین نقدی و کالابرگ» و سپس مکانیسم استفاده از کالابرگ میتواند خود عاملی برای بیاعتمادی و تمایل به نقدکردن باشد.
- دوم، پیش از اجرای گسترده، لازم بود طرح در مقیاس کوچکتر آزمایش و بازخوردهای رفتاری جامعه سنجیده میشد.
- سوم، به نظر میرسد در شرایط کنونی اقتصاد ایران، «یارانه نقدی» ترجیح واضحتری نسبت به «یارانه غیرنقدی» برای بخش قابل توجهی از جامعه دارد.
شاید بهتر بود دولت به جای ارائه گزینه، بر اساس مطالعات دقیق، یکی از این دو را (ترجیحاً نقدی) به عنوان شکل اصلی حمایت انتخاب میکرد و منابع خود را بر کارایی آن متمرکز مینمود.