ایران به دلیل قرارگیری بر روی کمربندهای کانیزایی جهان، ذخایر ارزشمندی از فلزات گرانبها دارد، اما در بسیاری از این معادن، نقره به صورت مستقیم استخراج نمیشود، بلکه همنشین فلزاتی چون طلا، مس، سرب و روی است. معدن نخلک در استان اصفهان، با قدمتی چند هزار ساله، بیرقیبترین معدن نقره و پایتخت این فلز در کشور است.
شناخت این مراکز معدنی، برای فعالان اقتصادی و برای درک ظرفیتهای صنعتی کشور حیاتی است. در ادامه، سفری به اعماق زمین خواهیم داشت تا مهمترین گنجینههای نقره ایران را بشناسیم.
معدن نخلک: پایتخت معدن نقره (اصفهان)
وقتی صحبت از اصالت و عیار میشود، معدن نخلک حرف اول را میزند. این مجتمع معدنی در ۱۴۰ کیلومتری شرق نائین و در حاشیه کویر مرکزی ایران (منطقه انارک) واقع شده است:
- قدمت تاریخی: پیشینه بهرهبرداری از نخلک به بیش از ۲۰۰۰ سال پیش و دوران ساسانیان (و حتی قبل از آن) بازمیگردد. باستانشناسان ابزارهای چوبی و سیستمهای تهویه قدیمی را در تونلهای این معدن یافتهاند که هوش مهندسی ایرانیان باستان را نشان میدهد.
- ویژگی فنی: نخلک به عنوان قدیمیترین معدن زیرزمینی فعال کشور شناخته میشود. کانسنگ اصلی این معدن، گالن (سرب) است که حاوی مقادیر بسیار بالایی از نقره است.
- چرا پایتخت است؟ برخلاف بسیاری از معادن که نقره در آنها محصولی فرعی با عیار پایین محسوب میشود، در نخلک تمرکز بر روی سرب و نقره با عیار قابل توجه است. کنسانتره تولیدی این معدن یکی از مرغوبترین مواد اولیه برای استحصال نقره خالص در کشور به شمار میرود.
معدن مس سونگون (آذربایجان شرقی)
در شمال غرب ایران و در شهرستانی خوشآبوهوا به نام ورزقان، یکی از بزرگترین ذخایر مس جهان نهفته است:
- نوع استخراج: سونگون یک معدن روباز (Open Pit) با تکنولوژیهای پیشرفته است.
- وضعیت نقره: در کانسارهای پورفیری مس مانند سونگون، عناصر طلا، نقره و مولیبدن نیز وجود دارند. در فرآیند تولید کنسانتره مس، نقره نیز جداسازی شده و پس از فرآوریهای تکمیلی در کارخانههای ذوب، به صورت شمش یا لجنهای آندی حاوی نقره بازیابی میشود. اهمیت اقتصادی این معدن باعث شده تا طرحهای توسعهای متعددی برای افزایش بهرهوری استحصال فلزات گرانبها در آن اجرا شود.
معدن انگوران (زنجان)
استان زنجان قطب صنعت سرب و روی خاورمیانه است و معدن انگوران (واقع در شهرستان ماهنشان)، نگین این صنعت محسوب میشود:
- ارتباط با نقره: فلز نقره معمولاً همزاد سرب است. در کانیهای استخراج شده از انگوران، عیار مشخصی از نقره وجود دارد. زمانی که خاک معدن تبدیل به شمش سرب میشود، در مراحل تصفیه نهایی، نقره از سرب جدا میشود. به همین دلیل، معدن انگوران هم جزو معادن نقره در ایران محسوب میشود.
- جایگاه: حجم بالای تولیدات انگوران باعث شده تا زنجان به یکی از مراکز اصلی خرید و فروش نقره خام و همچنین صنایع دستی نقره (ملیلهکاری) تبدیل شود.
معدن موته (اصفهان)
معدن طلای موته در نزدیکی شهر میمه استان اصفهان، یکی دیگر از نقاط استراتژیک معدنی کشور است. این معدن بیشتر به خاطر شمشهای طلای خالصش شهرت دارد، اما نقره نیز بخش جداییناپذیر این کانسار است:
- فرآیند تولید: در طبیعت، طلا و نقره اغلب در کنار هم یافت میشوند (آلیاژ الکتروم). در کارخانه فرآوری موته، طی فرآیند سیانیداسیون و الکترووینینگ، نقره نیز همراه با طلا استخراج و در مراحل تصفیه نهایی (Refining) از طلا جدا شده و به صورت نقره خالص عرضه میشود.
معدن سرچشمه (کرمان)
معدن مس سرچشمه رفسنجان، غول معدنی ایران و یکی از بزرگترین معادن مس روباز در جهان است:
- حجم تولید: اگرچه عیار نقره در هر تن خاک معدن سرچشمه شاید به اندازه نخلک نباشد، اما به دلیل تناژ بسیار بالای استخراج روزانه، مجموع نقرهای که سالانه از این معدن به دست میآید بسیار قابل توجه است.
- روش استحصال: نقره در سرچشمه عمدتاً از لجنهای آندی (Anode Slime) که پسماند باارزش فرآیند الکترولیز مس هستند، استخراج میشود. این لجنها حاوی طلا، نقره و سلنیوم هستند.
معدن زرشوران (آذربایجان غربی)
معدن طلای زرشوران در شهرستان تکاب، به عنوان بزرگترین معدن طلای ایران و خاورمیانه شناخته میشود. ذخایر این معدن پتانسیل عظیمی برای تولید فلزات گرانبها ایجاد کرده است:
- ظرفیت: با توجه به ذخیره قطعی بالای کانسنگ طلا در زرشوران، میزان نقره همراه آن نیز چشمگیر است. کارخانههای فرآوری این مجتمع به گونهای طراحی شدهاند که حداکثر بازیابی عناصر باارزش را داشته باشند. فعالیت زرشوران تأثیر مستقیمی بر بازار طلا و معدن نقره در منطقه شمال غرب کشور دارد.
معدن زرمهر (خراسان رضوی)
در منطقه تربت حیدریه، معدن طلا و نقره زرمهر (بایگ) قرار دارد. ویژگی بارز این معدن، حضور پررنگ نقره در کنار طلا است، به طوری که گاهی به عنوان معدن پلیمتال طلا و نقره شناخته میشود:
- تکنولوژی: این معدن که توسط بخش خصوصی اداره میشود، با بهرهگیری از روشهای نوین فلوتاسیون و لیچینگ، کنسانتره و شمشهای طلا و نقره تولید میکند. عیار نقره در رگههای معدنی این منطقه بسیار بالا بوده و آن را به یکی از قطبهای نوظهور در شرق کشور تبدیل کرده است.
جدول خلاصه وضعیت معادن شاخص نقره در ایران:
| نام معدن |
استان |
محصول اصلی |
وضعیت نقره |
ویژگی خاص |
| نخلک |
اصفهان |
سرب |
محصول اصلی/جانبی |
پایتخت نقره ایران، قدمت باستانی |
| انگوران |
زنجان |
سرب و روی |
محصول جانبی |
بزرگترین معدن سرب و روی خاورمیانه |
| سرچشمه |
کرمان |
مس |
محصول جانبی |
تولید نقره از لجن آندی |
| سونگون |
آذربایجان شرقی |
مس |
محصول جانبی |
ذخایر عظیم مس پورفیری |
| زرشوران |
آذربایجان غربی |
طلا |
محصول جانبی |
بزرگترین معدن طلای خاورمیانه |
| موته |
اصفهان |
طلا |
محصول جانبی |
تولید شمش طلا و نقره |
همانطور که مشاهده میکنید، تنها در معدن نخلک نقره به عنوان یکی از اهداف اصلی و تاریخی استخراج مطرح بوده است، در حالی که در سایر معادن بزرگ، نقره به عنوان محصول جانبی و ثانویه تولید میشود.
سوالات متداول
قدیمیترین معدن فعال ایران کدام است؟
معدن نخلک در بخش انارک شهرستان نائین (استان اصفهان) با سابقهای بیش از ۲۰۰۰ سال، قدیمیترین معدن فعال زیرزمینی کشور است.
مهم ترین معدن نقره از لحاظ اقتصادی کدام است؟
از نظر قدمت و عیار تخصصی، نخلک مهمترین است. اما از نظر حجم تولید (تناژ)، معادن بزرگ مس مانند سرچشمه کرمان به دلیل مقیاس عظیم عملیات، سهم بزرگی در تولید نقره کشور به عنوان محصول جانبی دارند.
چه استانهایی بیشترین معادن نقره را دارند؟
استانهای اصفهان (نخلک و موته)، کرمان (سرچشمه)، آذربایجان غربی (زرشوران و آقدره)، آذربایجان شرقی (سونگون) و زنجان (انگوران) اصلیترین استانهای دارای ذخایر نقره هستند.
جمعبندی
ایران با داشتن معادنی همچون نخلک، سرچشمه و انگوران، جایگاه ویژهای در تولید فلزات گرانبها در منطقه دارد. اگرچه اکثر تولید نقره کشور حاصل فرآوری جانبی فلزاتی مانند مس و سرب است، اما وجود پتانسیلی مانند معدن نخلک به عنوان پایتخت معدن نقره، غنای زمینشناسی فلات ایران را نشان میدهد. توسعه فناوریهای استخراج و فرآوری در این معادن، میتواند سهم ایران را در بازار جهانی نقره افزایش دهد و زنجیره ارزش این فلز سفید را تکمیل کند./
منبع: imna