آسیانیوز ایران؛ سروسی سیاسی:
در حرکتی که توجه محافل سیاسی و امنیتی را به خود جلب کرده، امیر دریابان علی شمخانی، نماینده رهبر انقلاب در شورای دفاع، با حکم مشترک رئیسجمهور و رئیس شورای دفاع، به عنوان دبیر این شورای مهم منصوب شد. این انتصاب در حالی صورت میگیرد که شمخانی سالها به عنوان دبیر شورای عالی امنیت ملی، در کانون تصمیمگیریهای کلان امنیتی و دیپلماتیک کشور قرار داشت. تغییر جایگاه او به شورای دفاع، پرسشهایی را درباره اولویتهای جدید امنیتی و دفاعی کشور ایجاد کرده است. شورای دفاع، ساختاری است که پس از جنگ ۱۲ روزه و در واکنش به تهدیدهای جدید منطقهای علیه جمهوری اسلامی شکل گرفت. هدف از تشکیل آن، افزایش هماهنگی و انسجام در تصمیمسازیهای دفاعی و ارتقای قدرت بازدارندگی جمهوری اسلامی در سطوح عالی است. بر اساس حکم انتصاب، مأموریت اصلی دبیر شورای دفاف، ایجاد و اداره دبیرخانه این شورا و پیگیری برنامههای تخصصی آن است. این برنامهها شامل طراحی و تقویت همهجانبه آمادگیهای دفاعی، تدوین سازوکارهای مقابله با تهدیدات نوظهور، و همافزایی سایر ارکان قدرت با عرصه دفاعی میشود. همچنین، تنظیم چارچوبهای دیپلماسی دفاعی و ساماندهی فعالیتهای حوزه ارتباطات راهبردی و جنگ شناختی، از دیگر وظایف محوله به دبیر جدید شورای دفاع عنوان شده است. این موارد نشان میدهد که این شورا بر مسائل عمیقاً راهبردی و فراتر از عملیات نظامی صرف متمرکز است.
در واکنشی سریع، مهدی طباطبایی، معاون ارتباطات دفتر رئیسجمهور، با انتشار توضیحی در شبکه اجتماعی ایکس، تأکید کرد که این انتصاب جدید نیست و شورای دفاع در ایام جنگ ۱۲ روزه ذیل شورای عالی امنیت ملی تشکیل شده است. این توضیح تلاشی برای عادیسازی خبر بود. اما برخی تحلیلگران این انتصاب را در راستای تمرکز بیشتر بر تهدیدات امنیتی و دفاعی پیچیده و فوری منطقه تفسیر کردهاند. روحالله جمعهای، فعال رسانهای اصولگرا، نیز در واکنشی خطاب به شمخانی، بر لزوم تقویت بنیه دفاعی کشور و پرهیز از غافلگیری تأکید کرد. این انتصاب در شرایطی انجام میشود که منطقه شاهد تنشهای فزاینده و ظهور تهدیدهای غیرمتعارف است. بنابراین، انتخاب چهرهای با سابقه و تجربه فراوان در عرصه امنیت ملی برای هدایت دبیرخانه شورای دفاع، میتواند حاوی پیامهای راهبردی مهمی باشد. در ادامه، ابعاد مختلف این انتصاب تحلیل شده است.
تحلیل ساختاری شورای دفاع و جایگاه آن در معماری قدرت
شورای دفاع، یک ساختار «فراسازمانی» و «راهبردی» است که به گفته مقامات، ذیل شورای عالی امنیت ملی تشکیل شده است. هدف از ایجاد آن، «ایجاد هماهنگی عمودی و افقی» بین نهادهای مختلف دفاعی، امنیتی و حتی غیرنظامی است تا پاسخگویی به تهدیدات پیچیده و ترکیبی امروزی سریعتر و یکپارچهتر شود. تفاوت آن با شورای عالی امنیت ملی در «حوزه تخصصی» است. شورای عالی امنیت ملی گستره وسیعی از موضوعات داخلی و خارجی را پوشش میدهد، اما شورای دفاع ظاهراً مأموریت متمرکزتری بر «تهدیدات سخت و نیمهسخت دفاعی-امنیتی»، به ویژه آن دسته که ماهیت نظامی یا شبهنظامی دارند، دارد. تشکیل آن پس از جنگ ۱۲ روزه، نشان از نیاز به یک ستاد فرماندهی متمرکز برای مدیریت بحرانهای نظامی سریعالوقوع دارد. نقش دبیر این شورا، «ستادسازی و پیگیری اجرا» است. به عبارت دیگر، شمخانی باید تضمین کند که تصمیمات راهبردی این شورا به برنامههای عملیاتی مشخص در نهادهای مربوطه تبدیل و به درستی اجرا شود. این نقشی حیاتی و عملیاتی است.
مسیر شغلی علی شمخانی و تفسیر این انتصاب
علی شمخانی از چهرههای بلندپایه و با سابقه نظامی-امنیتی کشور است. سالها دبیری شورای عالی امنیت ملی، او را در مرکز تمامی پروندههای پیچیده امنیتی و دیپلماتیک (از جمله هستهای) قرار داده بود. تغییر پست او به دبیری شورای دفاع را میتوان از چند منظر تفسیر کرد.
- نخست، «تخصصیتر شدن نقش»: با توجه به تشدید تهدیدات نظامی-امنیتی در منطقه، ممکن است نیاز احساس شده که تجربه شمخانی مستقیماً بر حوزه دفاعی متمرکز شود.
- دوم، «بازتنظیم تقسیم کار» در بالاترین سطوح: ممکن است مسئولیتهای امنیت ملی با تمرکز متفاوتی بین افراد پخش شده باشد.
- سوم، تفسیر برخی منتقدان مانند روحالله جمعهای، حاکی از «کنار گذاشته شدن نسبی از برخی پروندههای سیاسی داغ» (مانند هستهای) است. اما انتصاب به یک پست کلیدی دیگر، این تفسیر را به طور کامل تأیید نمیکند. به نظر میرسد این یک جابهجایی درون حاکمیتی و احتمالاً با هدف افزایش کارایی باشد.
مأموریتهای محوله و اولویتهای دفاعی جدید
حکم انتصاب، به وضوح اولویتهای راهبردی را مشخص کرده است:
-
«تقویت همهجانبه آمادگی دفاعی»
نشان از تأکید بر رفع هرگونه نقص در آمادگی رزمی و لجستیکی دارد.
-
«مقابله با تهدیدات نوظهور»
این میتواند شامل تهدیدات سایبری، جنگ نرم، استفاده از پهپادها، جنگ هیبریدی و اقدامات گروههای نیابتی باشد.
-
«همافزایی ارکان قدرت با عرصه دفاعی»
یعنی دیپلماسی، اقتصاد، فرهنگ و رسانه باید پشتیبان اهداف دفاعی کشور باشند.
-
«دیپلماسی دفاعی»
به نقش مذاکرات و روابط با کشورهای دیگر در حوزه مسائل نظامی و کاهش تنش اشاره دارد.
-
«جنگ شناختی و ارتباطات راهبردی»
این مهمترین بخش نوظهور است. یعنی مدیریت افکار عمومی داخلی و بینالمللی در بحرانهای دفاعی و خنثیسازی تبلیغات دشمن. این محورها نشان میدهد نگاه دفاعی کشور، دیگر محدود به تسلیحات نیست و حوزههای نرم بسیار مورد توجه است.
واکنشها و تفسیرهای متفاوت از یک انتصاب
واکنش رسمی دولت (از زبان طباطبایی) «کاهشدهنده حساسیت» بود: تأکید بر قدیمی بودن تشکیل این شورا و غیرضروری بودن انتشار خبر. این نشان میدهد دولت نمیخواهد این موضوع به عنوان یک تغییر راهبردی بزرگ یا پاسخ به یک ضعف مشخص نمایش داده شود. در مقابل، واکنش برخی محافل اصولگرا (مانند جمعهای) «هشداردهنده و مطالبهگر» بود. آنان این انتصاب را فرصتی برای جبران کاستیهای دفاعی دانستند و با یادآوری جنگ ۱۲ روزه، بر لزوم عدم غافلگیری تأکید کردند. این نشان از نگرانی بخشی از بدنه نظام از وضعیت آمادگی دفاعی دارد. در رسانههای خارجی و مخالف، احتمالاً این انتصاب به عنوان «تغییر در کادر رهبری امنیتی» و شاید «حذف تدریجی چهرههای قدیمی» تفسیر خواهد شد. اما با توجه به اهمیت شورای دفاع، به نظر میرسد شمخانی در یک پست کلیدی و حساس دیگر قرار گرفته است.
چشمانداز و تأثیرات احتمالی این انتصاب
در کوتاهمدت، این انتصاب میتواند به «ساماندهی بیشتر و سرعت عمل بالاتر» در ستاد مدیریت تهدیدات دفاعی بیندستگاهی منجر شود. شمخانی با تجربه و نفوذ خود میتواند هماهنگیهای لازم را ایجاد کند. در میانمدت، تمرکز بر «تهدیدات نوظهور و جنگ شناختی» ممکن است باعث ایجاد یا تقویت نهادهای تخصصی در این حوزهها شود. همچنین، «دیپلماسی دفاعی فعالتر» ممکن است در تعامل با همسایگان یا قدرتهای بزرگ مشهود شود. در بلندمدت، موفقیت این انتصاب، به توانایی شمخانی در «تبدیل تصمیمات راهبردی به اقدامات عملی» و «ایجاد هماهنگی واقعی بین نهادهای گاه رقیب» بستگی دارد. اگر شورای دفاع بتواند به طور ملموس قدرت بازدارندگی و پاسخگویی کشور را افزایش دهد، این انتصاب موفق ارزیابی خواهد شد. در غیر این صورت، ممکن است به ساختاری تشریفاتی دیگر تبدیل شود. در شرایط کنونی منطقه، انتظار میرود این شورا و دبیر آن نقش پررنگتری در مدیریت بحرانهای امنیتی آینده ایفا کنند.