آسیانیوز ایران؛ سرویس اقتصادی:
طرح کالابرگ الکترونیکی که این روزها به یکی از مهمترین برنامههای حمایتی دولت تبدیل شده، فردا وارد مرحله جدیدی میشود. دسترسی به اعتبار کالابرگ برای خانوارهای دهکهای ۸ تا ۱۰ از روز شنبه ۲۵ بهمن آغاز میشود تا پوشش این طرح حمایتی فراگیرتر از قبل شود. مرحله دوم شارژ کالابرگ الکترونیکی از ۱۵ بهمن برای دهکهای ۴ تا ۷ کلید خورد و این گروهها از ۲۰ بهمن توانستند نسبت به خرید اقلام تعیینشده اقدام کنند. استقبال از این طرح در روزهای نخست اجرا، فراتر از انتظارات مسئولان بوده است. آمارهای رسمی نشان میدهد در بازه زمانی ۱۵ تا ۲۰ بهمن، نزدیک به ۲۰ میلیون نفر از اعتبار خود استفاده کردهاند. این یعنی میلیونها خانوار ایرانی پای سفره حمایت دولت نشستهاند تا بخشی از نیازهای اساسی خود را با قیمتهای مصوب و یارانهای تأمین کنند.
میزان اعتبار مصرفشده در این مدت کوتاه به ۱۹.۶ همت (هزار میلیارد تومان) رسیده است. رقمی که نشان از استقبال گسترده مردم از این طرح و البته نیاز واقعی جامعه به حمایتهای معیشتی دارد. این آمار همچنین گویای عملکرد روان و موفق زیرساختهای فنی طرح است. اما ماجرا به اینجا ختم نمیشود. دولت با درک شرایط معیشتی دهکهای بالای درآمدی، تصمیم گرفته این بار حمایت خود را گسترش دهد. دهکهای ۸ تا ۱۰ که تا پیش از این مشمول طرح نبودند، از فردا میتوانند از اعتبار خود استفاده کنند. در همین حال، متقاضیانی که هنوز موفق به ثبتنام نشدهاند، نفس راحتی کشیدند. مهلت ثبتنام که پیشتر ۲۲ بهمن اعلام شده بود، تا پایان این ماه تمدید شد تا هیچکس به خاطر کمتوجهی به تاریخها از این حمایت محروم نماند. با این حال، برخی جاماندگان باید صبورتر باشند. مسئولان اعلام کردهاند روند ثبتنام گروهی از آنان که پیشتر از یارانه نقدی استفاده نمیکردند، طولانیتر است. ابتدا باید اطلاعات سرپرستی خانوار آنها در سامانههای ثبت احوال و هدفمندی یارانهها بهروز شود و سپس امکان درخواست کالابرگ فراهم خواهد شد.
ابعاد آماری و دامنه شمول طرح
با اضافه شدن دهکهای ۸ تا ۱۰ از فردا، عملاً طرح کالابرگ الکترونیکی به یک پوشش سراسری نزدیک میشود. پیشتر دهکهای ۱ تا ۳ در فازهای قبلی مشمول شده بودند و دهکهای ۴ تا ۷ نیز از ۲۰ بهمن توانستند خرید خود را آغاز کنند. حالا با اضافه شدن سه دهک پایانی، بیش از ۹۰ درصد خانوارهای ایرانی تحت پوشش این طرح حمایتی قرار میگیرند. آمار ۲۰ میلیون خریدار در ۵ روز و مصرف ۱۹.۶ همت اعتبار، نشاندهنده چند نکته مهم است: نخست، نیاز واقعی جامعه به حمایتهای معیشتی در شرایط اقتصادی کنونی. دوم، استقبال عمومی از کالابرگ به عنوان ابزاری کارآمد برای تأمین کالاهای اساسی. سوم، عملکرد موفق زیرساختهای فنی و اجرایی طرح که توانسته این حجم از تراکنش را در مدت کوتاه مدیریت کند. میانگین خرید هر نفر نزدیک به یک میلیون تومان برآورد میشود که با توجه به سبد کالاهای تعریفشده (معمولاً شامل اقلام اساسی مانند برنج، روغن، ماکارونی، حبوبات، شیر و پنیر)، میتواند بخش قابل توجهی از نیاز ماهانه یک خانوار را پوشش دهد. این رقم برای دهکهای پایینتر، اهمیت بیشتری دارد.
مسائل اقتصادی؛ تزریق ۱۹.۶ همت به بازار در ۵ روز
تزریق ۱۹.۶ همت (هزار میلیارد تومان) به بازار در مدت ۵ روز، یک شوک اقتصادی قابل توجه است. این پول که صرف خرید کالاهای اساسی میشود، مستقیماً به جیب تولیدکنندگان، توزیعکنندگان و خردهفروشان میرود و میتواند به رونق کسبوکارهای خرد و متوسط کمک کند. این تزریق نقدینگی هدفمند، برخلاف یارانه نقدی که ممکن است صرف هر کالا و خدمتی شود، مستقیماً به سمت کالاهای اساسی هدایت شده است. این یعنی تقاضا برای این کالاها افزایش یافته و تولیدکنندگان انگیزه بیشتری برای تولید پیدا میکنند. در بلندمدت، این تقاضای مطمئن میتواند به برنامهریزی تولید و ثبات بازار کمک کند. با این حال، باید مراقب بود که این تزریق نقدینگی به افزایش قیمت کالاهای اساسی منجر نشود. نظارت دقیق بر بازار و جلوگیری از سوءاستفاده احتمالی برخی فروشندگان، وظیفهای است که بر عهده سازمان حمایت مصرفکنندگان و تولیدکنندگان گذاشته شده است. اگر این نظارت به درستی انجام شود، طرح کالابرگ میتواند هم به نفع مصرفکننده و هم به نفع تولیدکننده تمام شود.
موانع اجرایی و چالشهای فنی
اجرای موفق طرحی در این مقیاس (میلیونها تراکنش در روز) نیازمند زیرساختهای فنی قدرتمند و پایدار است. سامانه کالابرگ الکترونیکی که توسط وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی راهاندازی شده، تاکنون توانسته این بار را به خوبی مدیریت کند. قطع نشدن سامانه در روزهای اوج خرید، یک موفقیت فنی قابل توجه است. با این حال، چالشهایی نیز وجود دارد. ثبتنام جاماندگانی که پیشتر یارانه نقدی دریافت نمیکردند، فرآیندی زمانبر است. این افراد ابتدا باید در سامانه ثبت احوال و هدفمندی یارانهها ثبت شوند و سپس امکان درخواست کالابرگ برایشان فراهم شود. این فرآیند میتواند چند هفته طول بکشد و صبر و حوصله متقاضیان را میطلبد. شبکه فروشگاههای مجاز نیز یکی دیگر از چالشهاست. اگرچه تعداد فروشگاههای طرف قرارداد با وزارت رفاه در حال افزایش است، اما در برخی مناطق روستایی و کمبرخوردار، دسترسی به این فروشگاهها ممکن است محدود باشد. توسعه شبکه فروشگاههای مجاز در این مناطق، یک ضرورت است.
ابعاد اجتماعی؛ هدفمندسازی یارانهها و عدالت اجتماعی
طرح کالابرگ الکترونیکی را باید در چارچوب کلی هدفمندسازی یارانهها تحلیل کرد. سالها بود که یارانه نقدی به صورت یکسان به همه خانوارها پرداخت میشد، فارغ از اینکه چقدر به این پول نیاز دارند. این شیوه، اگرچه ساده بود، اما عدالت اجتماعی را به طور کامل تأمین نمیکرد. با اجرای طرح کالابرگ، عملاً یارانه نقدی به سمت یارانه کالایی هدفمند حرکت کرده است. حالا دهکهای پایینتر (که نیاز بیشتری دارند) از این طرح استقبال بیشتری میکنند و دهکهای بالاتر ممکن است کمتر تمایل به استفاده از کالابرگ داشته باشند. این یعنی منابع یارانهای به سمت نیازمندان واقعی هدایت میشود. نکته اجتماعی مهم دیگر، احساس تعلق اجتماعی است. وقتی همه دهکها (از ۱ تا ۱۰) مشمول یک طرح حمایتی میشوند، این پیام را به جامعه مخابره میکند که دولت برای همه اقشار مردم برنامه دارد و کسی را فراموش نکرده است. این احساس، سرمایه اجتماعی را تقویت میکند.
تحلیل چشمانداز؛ آینده طرح کالابرگ و پایداری آن
سؤال مهمی که مطرح میشود، پایداری این طرح در بلندمدت است. تأمین منابع مالی برای ۱۹.۶ همت در ۵ روز (و البته هزینههای مشابه در دورههای آتی) نیازمند یک منابع پایدار و مطمئن است. دولت باید مشخص کند که این منابع از کجا تأمین میشود و آیا در ماههای آینده نیز تداوم خواهد داشت. به نظر میرسد دولت قصد دارد طرح کالابرگ را به یک برنامه دائمی تبدیل کند. تمدید مهلت ثبتنام جاماندگان و افزودن دهکهای جدید، نشانههای این عزم است. اما برای دائمی شدن، این طرح نیازمند اصلاحات تدریجی و بازخوردگیری از تجربههای اجرایی است. در آینده، میتوان سبد کالاها را متنوعتر کرد، شبکه فروشگاهها را گسترش داد و سامانه را هوشمندتر نمود. شاید روزی برسد که کالابرگ به یک کارت اعتباری هوشمند تبدیل شود که هر خانوار بر اساس نیاز و اولویتهای خود، بتواند از آن برای خرید کالاهای مختلف استفاده کند. این چشماندازی است که میتواند تحولی بزرگ در نظام تأمین اجتماعی ایران ایجاد کند.