آسیانیوز ایران؛ سرویس علم و تکنولوژی:
صبح امروز پنجشنبه هفتم اسفند ۱۴۰۴، بسیاری از تهرانیها زمانی که برای رفتن به سرکار یا انجام کارهای روزمره گوشی خود را باز کردند تا از مسیریابها کمک بگیرند، با صحنهای عجیب مواجه شدند. نقشهها موقعیت آنها را به درستی نشان نمیداد. نشانگر مکان در نوسان بود، خیابانها جا به جا میشدند و مسیریابها از کار افتاده بودند. اختلال جیپیاس در تهران، این بار جدیتر از همیشه بود. شبکههای اجتماعی بلافاصله به محلی برای گزارش این پدیده تبدیل شد. کاربران در توییتر (ایکس)، اینستاگرام و تلگرام با انتشار پستهایی از مناطق مختلف تهران، از شدت اختلال و تأثیر آن بر زندگی روزمره خود میگفتند. "نشان من کار نمیکنه"، "بلدم گم شده"، "گوگلمپ لوکیشن اشتباه نشون میده"؛ اینها بخشی از صدها پستی بود که در طول صبح منتشر شد. این اختلال فقط به مسیریابها محدود نبود. بسیاری از اپلیکیشنهایی که برای ارائه خدمات خود به موقعیت مکانی کاربران وابسته هستند، با مشکل مواجه شدند. خدمات آنلاین خرید و فروش کالا، درخواست خودرو و حتی برخی اپلیکیشنهای بانکی که از موقعیت مکانی استفاده میکنند، با اختلال روبرو شدند. این نشان میدهد که وابستگی ما به فناوریهای موقعیتیاب تا چه حد عمیق است. برای رانندگان تاکسیهای اینترنتی که منبع درآمدشان به این اپلیکیشنها وابسته است، این اختلال یک فاجعه بود. "نتونستم آدرس مسافر رو پیدا کنم"، "دو تا سفر رو از دست دادم"، "مسافر عصبانی شد و پیاده رفت"؛ اینها بخشی از مشکلاتی بود که رانندگان در شبکههای اجتماعی به اشتراک گذاشتند. ساعات اوج ترافیک صبحگاهی، بدترین زمان برای چنین اختلالی بود.
اما سوال اصلی اینجاست: چه چیزی باعث این اختلال شده است؟ در ساعات اولیه، برخی کاربران نظریههای مختلفی مطرح کردند. از مشکلات فنی در ماهوارههای جیپیاس گرفته تا پارازیتهای عمدی. برخی به شوخی میگفتند "شاید آژانس فضایی آمریکا تعطیل کرده"، برخی دیگر جدیتر به تجربه مشابه در ماههای اخیر اشاره میکردند. سابقه چنین اختلالاتی در ایران به سالهای قبل بازمیگردد. در مقاطع مختلف، به ویژه در زمان رزمایشهای نظامی یا تنشهای امنیتی، شاهد اختلال در سرویس جیپیاس بودهایم. در برخی موارد، این اختلالات به دلیل فعال شدن سامانههای پارازیت انداز (جمر) توسط نیروهای نظامی برای مقابله با تهدیدات احتمالی بوده است. این سامانهها با ارسال امواج مزاحم، فرکانسهای جیپیاس را مختل میکنند. برخی تحلیلگران معتقدند که این اختلالات میتواند مرتبط با افزایش تنشهای امنیتی در منطقه باشد. در شرایطی که گمانهزنیها درباره احتمال حمله نظامی به ایران افزایش یافته، فعالسازی سامانههای مقابله با جیپیاس میتواند یک اقدام پیشگیرانه برای مختل کردن مسیریابی موشکها و پهپادهای دشمن باشد. با این حال، این فقط یک تحلیل رسانهای است و مقامات رسمی هنوز واکنشی نشان ندادهاند. آنچه مسلم است، این اختلال همچنان ادامه دارد و تا لحظه تنظیم این خبر، هیچیک از نهادهای مسئول از جمله سازمان فضایی ایران، وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات یا ستاد کل نیروهای مسلح در این باره اظهارنظر نکردهاند. شهروندان تهرانی باید فعلاً به روشهای سنتی مسیریابی، مانند پرسیدن از رهگذران یا استفاده از نقشههای کاغذی، روی بیاورند. شاید این یک یادآوری باشد که فناوری، هرچند مفید، همیشه قابل اعتماد نیست.
جیپیاس چگونه کار میکند و چرا مختل میشود؟
سیستم موقعیتیاب جهانی (GPS) یک شبکه از ۳۱ ماهواره است که توسط ایالات متحده در مدار زمین قرار گرفته است. این ماهوارهها دائماً سیگنالهایی ارسال میکنند که گیرندههای جیپیاس در گوشیها و دستگاههای ما آنها را دریافت میکنند. با محاسبه فاصله تا حداقل چهار ماهواره، گیرنده میتواند موقعیت دقیق خود را روی زمین تعیین کند. این سیگنالها بسیار ضعیف هستند و به راحتی تحت تأثیر اختلالات قرار میگیرند. اختلال در جیپیاس میتواند دو علت اصلی داشته باشد: طبیعی یا مصنوعی. علل طبیعی شامل طوفانهای خورشیدی، اختلالات جوی و مشکلات فنی در ماهوارههاست. اما علل مصنوعی، که محتملترین گزینه در مورد امروز است، شامل پارازیت اندازی (jamming) و فریبدهی (spoofing) میشود. در پارازیت اندازی، دستگاههای فرستنده امواج قوی در همان فرکانس جیپیاس منتشر میکنند که سیگنالهای اصلی را غرق میکند. در ایران، سابقه چنین اختلالاتی به رزمایشهای نظامی و تنشهای امنیتی بازمیگردد. نیروهای نظامی با فعال کردن سامانههای اخلالگر، عملاً منطقه وسیعی را از دسترسی به جیپیاس محروم میکنند. این اقدام عمدتاً برای مقابله با تهدیدات هوایی مانند پهپادها و موشکهای کروز که برای ناوبری از جیپیاس استفاده میکنند، انجام میشود.
ارتباط با تهدیدات نظامی
یکی از مهمترین کاربردهای جیپیاس در حوزه نظامی است. موشکهای کروز، پهپادها و حتی برخی بمبهای هوشمند برای رسیدن به اهداف خود به سیگنالهای جیپیاس وابسته هستند. مختل کردن این سیگنالها در یک منطقه وسیع مانند تهران، میتواند یک اقدام دفاعی برای خنثی کردن تهدیدات احتمالی باشد. در هفتههای اخیر، گمانهزنیها درباره احتمال حمله نظامی آمریکا یا اسرائیل به تأسیسات هستهای ایران افزایش یافته است. همزمان، مذاکرات هستهای ایران و آمریکا در ژنو در جریان است. در چنین شرایطی، فعالسازی سامانههای دفاعی و اختلال در سیگنالهای جیپیاس میتواند یک اقدام پیشگیرانه برای جلوگیری از غافلگیری باشد. نکته دیگر، تجربه مشابه در کشورهای دیگر است. در جریان جنگ روسیه و اوکراین، هر دو طرف به طور گسترده از سامانههای اخلالگر جیپیاس استفاده کردند. در خاورمیانه نیز اسرائیل بارها با فعال کردن سامانههای "جمر"، سرویس جیپیاس را در مناطق وسیعی مختل کرده است. این اقدامات به بخشی از جنگ الکترونیک مدرن تبدیل شده است.
وابستگی به فناوری و آسیبپذیری
اختلال امروز در جیپیاس تهران، یک واقعیت تلخ را آشکار کرد: وابستگی عمیق ما به فناوریهای موقعیتیاب. از رانندگان تاکسیهای اینترنتی تا کاربران عادی که برای یافتن آدرسها به مسیریابها وابسته هستند، همه در ساعات اولیه صبح با سردرگمی مواجه شدند. این وابستگی، آسیبپذیری ما را در برابر چنین اختلالاتی افزایش میدهد. شبکههای اجتماعی به محلی برای ابراز نگرانی و سردرگمی تبدیل شد. کاربران از مناطق مختلف تهران گزارش میدادند که نمیتوانند مسیر خود را پیدا کنند. برخی از تجربههای تلخ خود در گم کردن مسیر در محلههای ناآشنا نوشتند. این نشان میدهد که چقدر به این فناوری عادت کردهایم و بدون آن احساس درماندگی میکنیم. این اختلال همچنین تأثیر اقتصادی داشت. رانندگان تاکسیهای اینترنتی که منبع درآمدشان به این اپلیکیشنها وابسته است، متضرر شدند. کسبوکارهای آنلاین که برای ارائه خدمات به موقعیت مکانی کاربران نیاز دارند، با مشکل مواجه شدند. این نشان میدهد که اختلال در یک زیرساخت به ظاهر ساده، میتواند زنجیرهای از مشکلات اقتصادی ایجاد کند.
حق دسترسی به اطلاعات و پاسخگویی مسئولان
اختلال در سرویس جیپیاس، سوالات حقوقی مهمی را مطرح میکند. آیا شهروندان حق دارند از علت این اختلال مطلع شوند؟ آیا نهادهای مسئول موظف به پاسخگویی هستند؟ در کشورهای دموکراتیک، چنین اختلالاتی معمولاً با اطلاعرسانی قبلی یا بیانیه رسمی همراه است. در ایران اما، تا لحظه تنظیم این خبر، هیچ نهاد رسمی درباره علت اختلال اظهارنظر نکرده است. این سکوت، به گمانهزنیها و شایعات دامن زده است. برخی کاربران نگران از احتمال وقوع حملات سایبری یا حتی نظامی هستند. شفافسازی میتواند به کاهش این نگرانیها کمک کند. از سوی دیگر، اگر این اختلال ناشی از اقدامات دفاعی و نظامی باشد، طبیعی است که به دلایل امنیتی نمیتوان جزئیات آن را اعلام کرد. اما حداقل میتوان با یک اطلاعیه کلی، شهروندان را در جریان گذاشت که "به دلیل اقدامات دفاعی، سرویس جیپیاس در برخی مناطق با اختلال مواجه است". این حداقل پاسخگویی است که میتواند از نگرانیهای عمومی بکاهد.
چه باید کرد؟
- با توجه به افزایش تنشها در منطقه و احتمال تکرار چنین اختلالاتی، شهروندان باید آمادگی لازم را داشته باشند:
اولین راهکار، داشتن "برنامه جایگزین" برای مسیریابی است. اگرچه استفاده از نقشههای کاغذی در عصر دیجیتال عجیب به نظر میرسد، اما در شرایط بحرانی میتواند نجاتبخش باشد.
- راهکار دوم، استفاده از اپلیکیشنهای مسیریابی آفلاین است. برخی اپلیکیشنها مانند "نشان" امکان ذخیره نقشه مناطق مختلف را به صورت آفلاین فراهم میکنند. در صورت قطع اینترنت یا اختلال جیپیاس، حداقل میتوان از نقشه ذخیرهشده استفاده کرد.
- راهکار سوم، آشنایی با مسیرهای اصلی شهر است. رانندگان حرفهای معمولاً به مسیریابها وابسته نیستند و مسیرهای اصلی را از حفظ هستند. کاربران عادی نیز میتوانند با کمی تمرین، وابستگی خود را به این فناوری کاهش دهند. این یک سرمایهگذاری برای روزهای مبادا است.