با افزایش سطح درگیریها و تنشهای نظامی در برخی مناطق جهان، کارشناسان ایمنی و مدیریت بحران نسبت به خطر ترکشهای ناشی از انفجار موشکها و مهمات سنگین هشدار دادهاند. بر اساس بررسیهای فنی، ترکشها میتوانند یکی از مرگبارترین پیامدهای انفجار باشند و حتی در فاصلههای دور از محل اصابت نیز جان انسانها را تهدید کنند.
کـارشناسان حوزه ایمنی نظامی تأکید میکنند که بسیاری از شهروندان تصور میکنند خطر اصلی تنها در نزدیکی محل انفجار وجود دارد، در حالی که واقعیت این است که ترکشها میتوانند مسافت بسیار بیشتری را طی کنند و در فاصلههای چندصد متری نیز آسیبهای جدی ایجاد کنند.
بررسیهای فنی نشان میدهد موشکها معمولاً در سه مرحله اثر تخریبی ایجاد میکنند. نخستین مرحله مربوط به کلاهک انفجاری است که حاوی مواد منفجره بوده و انفجار اولیه را ایجاد میکند. این انفجار میتواند ساختمانها، خودروها و زیرساختهای اطراف را تخریب کند.
مرحله دوم موج انفجار است. موج انفجار ناشی از آزاد شدن انرژی مواد منفجره میتواند در فاصلهای قابل توجه از محل انفجار باعث شکستن شیشهها، آسیب به سازهها و صدمه به انسانها شود.
مرحله سوم که از نظر بسیاری از متخصصان یکی از خطرناکترین مراحل به شمار میرود، پراکنده شدن ترکشهای حاصل از بدنه موشک و قطعات فلزی آن است. در این مرحله بدنه موشک و اجزای فلزی آن به قطعات متعدد تبدیل میشوند و با سرعت بسیار بالا در محیط اطراف پراکنده میشوند.
سرعت اولیه ترکشها در بسیاری از موارد بین هزار تا دو هزار متر بر ثانیه برآورد شده است؛ سرعتی که چند برابر سرعت صوت محسوب میشود. چنین سرعتی باعث میشود حتی قطعات کوچک فلزی نیز بتوانند بهراحتی در بدن انسان نفوذ کنند و آسیبهای بسیار جدی ایجاد کنند.
بر اساس تحلیلهای نظامی، میزان خطر ترکشها به فاصله افراد از محل انفجار بستگی دارد. در فاصله بسیار نزدیک، یعنی حدود ۱۰ تا ۲۰ متر از محل انفجار، احتمال زنده ماندن بسیار کم است. در این محدوده، تراکم ترکشها بسیار زیاد بوده و تقریباً تمامی افراد در معرض خطر مرگ قرار دارند.
در فاصله ۲۰ تا ۸۰ متری نیز خطر همچنان بسیار بالا است. در این محدوده ترکشها هنوز سرعت بسیار زیادی دارند و میتوانند جراحات عمیق، شکستگی استخوان و آسیبهای شدید داخلی ایجاد کنند.
کارشناسان میگویند حتی در فاصله ۸۰ تا ۱۵۰ متر نیز خطر همچنان جدی است. در این محدوده ترکشها میتوانند به بدن نفوذ کنند و باعث خونریزی داخلی یا جراحات ناتوانکننده شوند.
در برخی موارد گزارش شده است که افراد در فاصلههای تا ۳۰۰ متری نیز دچار جراحتهای شدید شدهاند و برای نجات جان آنها نیاز به جراحی فوری بوده است.
افرادی که در فاصله ۳۰۰ تا ۶۰۰ متری قرار دارند ممکن است کمتر در معرض مرگ فوری قرار بگیرند، اما همچنان احتمال جراحتهای جدی مانند زخمهای عمیق، شکستگی استخوان یا آسیبهای داخلی وجود دارد.
در فاصله بیش از ۶۰۰ متر تا حدود یک کیلومتر شدت جراحات معمولاً کمتر است، اما هنوز هم خطر وجود دارد. قطعات فلزی بزرگتر ممکن است در این فاصله نیز سقوط کنند و در صورت برخورد با افراد آسیب جدی ایجاد کنند.
میزان ترکشهای تولید شده نیز به نوع موشک یا بمب بستگی دارد. موشکهای کوچک میتوانند به چند صد قطعه تبدیل شوند، در حالی که موشکهای بزرگتر یا بمبهای سنگین ممکن است هزاران قطعه ترکش تولید کنند.
برخی تحلیلهای نظامی نشان میدهد موشکهای کوتاهبرد بالستیک و موشکهای کروز میتوانند تا حدود پنج هزار قطعه ترکش ایجاد کنند. در مواردی نیز گزارش شده است که موشکهای میانبرد بالستیک به بیش از ده هزار قطعه تبدیل شدهاند.
در مورد بمبها و موشکهای بسیار سنگین، بهویژه مهمات با وزن بیش از یک تن، تعداد ترکشها ممکن است به بیش از پانزده هزار قطعه برسد. چنین حجم عظیمی از قطعات فلزی باعث میشود شعاع خطر به طور قابل توجهی افزایش یابد.
علاوه بر این، برخی موشکهای بالستیک دارای کلاهکهای پیشترکششونده هستند. در این نوع کلاهکها، قطعات فلزی از پیش طراحی شدهاند تا پس از انفجار با سرعت بالا پراکنده شوند و اثر تخریبی بیشتری ایجاد کنند.
اندازه ترکشها نیز متفاوت است. برخی قطعات بسیار کوچک هستند اما به دلیل سرعت بالا همچنان خطرناک محسوب میشوند. در مقابل، قطعات بزرگتر میتوانند مانند گلولههای فلزی سنگین عمل کنند و در صورت برخورد با افراد یا ساختمانها آسیب جدی ایجاد کنند.
کارشناسان ایمنی تأکید میکنند که حضور در پشتبامها یا فضاهای باز هنگام وقوع حملات موشکی میتواند بسیار خطرناک باشد. در چنین شرایطی حتی ترکشهایی که از فاصلههای چندصد متری پرتاب شدهاند میتوانند به پشتبامها سقوط کنند.
به همین دلیل توصیه میشود هنگام شنیدن صدای سوت موشک یا انفجار، افراد فوراً به زمین دراز بکشند، پشت خود را به محل انفجار قرار دهند و با دستها از سر و گردن خود محافظت کنند.
همچنین پناه گرفتن در فضاهای بسته، دور شدن از پنجرهها و شیشهها و اجتناب از حضور در مناطق باز میتواند احتمال آسیب را به طور قابل توجهی کاهش دهد.
متخصصان مدیریت بحران تأکید میکنند آگاهی عمومی درباره خطر ترکشها و رفتار صحیح در شرایط انفجار میتواند نقش مهمی در کاهش تلفات انسانی در شرایط درگیری نظامی داشته باشد.