چند پالایشگاه جهان به نفت خلیج فارس نیاز دارند؟!

آسیانیوز ایران؛ سرویس اقتصادی:

تحولات اخیر در خلیج فارس و اختلال در جریان نفت از تنگه هرمز، بار دیگر نقش حیاتی این گذرگاه راهبردی در اقتصاد جهانی را برجسته کرده است؛ گذرگاهی که عبور روزانه حدود ۲۰ میلیون بشکه نفت از آن، در صورت اختلال جدی می‌تواند فشار بی‌سابقه‌ای بر بازارهای انرژی و زنجیره‌های تأمین جهانی وارد کند. در بسیاری از جنگ‌ها، واکنش‌های اولیه در میدان نبرد ظاهر می‌شود، اما پیامدهای عمیق‌تر معمولاً در بازارها، زنجیره‌های تأمین و محاسبات استراتژیک دولت‌ها خود را نشان می‌دهند که حمله اخیر آمریکا و اسرائیل به کشورمان نیز از این قاعده مستثنی نیست. اگرچه در ابتدای این جنگ، تصور می شد که این یک درگیری نظامی سریع و محدود باشد اما نشانه‌های رو به افزایش، حاکی از آن است که این بحران می‌تواند به آزمونی بسیار تعیین‌کننده‌تر نه تنها برای اقتصاد جهانی، بلکه برای ثبات نظم بین‌المللی تبدیل شود. اقتصادهای جنگی معمولاً در دو مرحله شکل می‌گیرند که مرحله نخست فوری و کوتاه‌مدت است. در این مرحله بازارها واکنش شدیدی نشان می‌دهند، قیمت انرژی افزایش می‌یابد، خریدهای هیجانی شدت می‌گیرد و سرمایه‌گذاران به سمت دارایی‌های امن حرکت می‌کنند. مرحله دوم که در میان‌مدت ظاهر می‌شود، پرسش اساسی‌تری را مطرح می‌کند؛ آیا طرف‌های درگیر واقعاً برای یک درگیری طولانی‌مدت آماده هستند؟ در این مرحله دیگر تنها قدرت نظامی اهمیت ندارد، بلکه استقامت اقتصادی، تاب‌آوری اجتماعی و توانایی انطباق با اختلالات پایدار تعیین‌کننده خواهد بود.

آمارهای ساده درباره تنگه هرمز اکنون برای جهان مهم شده است

در قلب این بحران، تنگه هرمز قرار دارد؛ گذرگاهی باریک که اهمیت آن اغلب با یک آمار ساده بیان می‌شود که حدود ۲۰ درصد از عرضه انرژی جهان از این مسیر عبور می‌کند. با این حال این آمار تمام واقعیت را نشان نمی‌دهد. مساله اصلی نه کل تولید جهانی نفت، بلکه سهمی از نفت و گاز است که واقعاً در بازارهای بین‌المللی معامله می‌شود. جهان روزانه بیش از ۱۰۰ میلیون بشکه نفت خام و میعانات گازی تولید می‌کند، اما بخش قابل توجهی از آن در داخل کشورهای تولیدکننده مصرف می‌شود. آنچه بازارهای جهانی را شکل می‌دهد، «نفت معامله‌شده» است. از این منظر، حدود ۲۰ میلیون بشکه نفتی که روزانه از تنگه هرمز عبور می‌کند وزن بسیار بیشتری در بازار جهانی دارد و اگر این مسیر به طور جدی مختل شود، فشار نه تنها بر یک‌پنجم عرضه انرژی جهان، بلکه بر نزدیک به نیمی از نفتی که میان تولیدکنندگان و مصرف‌کنندگان در گردش است وارد خواهد شد.

زنجیره اقتصاد جهانی از محدودیت تردد در تنگه هرمز آسیب می بیند

وابستگی جهان به تنگه هرمز تنها به نفت خام محدود نیست. میعانات گازی، گاز طبیعی مایع (LNG)، فرآورده‌های نفتی تصفیه‌شده و بخشی از صادرات مواد معدنی و پتروشیمی منطقه نیز از این مسیر عبور می‌کنند. در چنین شرایطی هرگونه اختلال در هرمز نه تنها قیمت نفت، بلکه هزینه گاز طبیعی، سوخت‌های تصفیه‌شده، حمل‌ونقل، مواد اولیه صنعتی و در نهایت تولید در طیف گسترده‌ای از بخش‌ها را افزایش خواهد داد. کشاورزی، فولاد، خودروسازی، صنایع شیمیایی و حتی زنجیره تأمین غذا نیز به طور مستقیم یا غیرمستقیم تحت تاثیر تنگه هرمز قرار می‌گیرند.

وابستگی ۷۰۰ پالایشگاه جهان به نفت تولیدی خلیج فارس

یکی از دلایلی که چنین شوکی می‌تواند عمیق و طولانی‌مدت باشد، محدودیت‌های فنی سیستم پالایشگاهی جهاناست؛ نزدیک به ۷۰۰ پالایشگاه در جهان برای گریدهای خاصی از نفت خام طراحی شده‌اند. نفت تولیدی خلیج فارس از نظر وزن API، ترکیب شیمیایی و ویژگی‌های فنی با نفت بسیاری از تأمین‌کنندگان دیگر تفاوت دارد. پالایشگاه‌ها تا حدی می‌توانند خوراک خود را از طریق ترکیب یا تغییرات عملیاتی تنظیم کنند، اما این تغییرات نه سریع است، نه ارزان و نه همیشه اقتصادی. بنابراین جایگزینی گسترده نفت خلیج فارس حتی اگر در ظاهر ممکن به نظر برسد، در عمل با محدودیت‌های جدی روبه‌رو خواهد بود.

اگر اختلال در تنگه هرمز ادامه یابد، به کل اقتصاد جهان فشار وارد می کند

اگر اختلال در تنگه هرمز بیش از چند روز ادامه یابد و به میان‌مدت کشیده شود، فشار اقتصادی به سرعت از بازارهای انرژی به کل اقتصاد جهانی منتقل خواهد شد زیرا انرژی همچنان یکی از اجزای اصلی ساختار هزینه کالاها و خدمات است و افزایش شدید قیمت نفت و گاز معمولاً موج تورمی ایجاد می‌کند، هزینه تولیدکنندگان را بالا می‌برد و قدرت خرید مصرف‌کنندگان را کاهش می‌دهد. برای اقتصادهای واردکننده انرژی این شوک دوچندان دردناک است؛ زیرا تولید گران‌تر می‌شود در حالی که تقاضا کاهش می‌یابد.

جریان نفت از تنگه هرمز قطره ای شده است

بر اساس آخرین تحولات تا ۱۳ مارس ۲۰۲۶ نیز گزارش‌ها حاکی از آن است که تردد نفتکش‌ها در تنگه هرمز به شدت کاهش یافته و جریان نفت تقریباً به «قطره‌ای» محدود شده است. طبق گزارش آژانس بین‌المللی انرژی، حدود ۲۰ میلیون بشکه در روز از جریان عرضه نفت ـ معادل حدود ۲۰ درصد عرضه جهانی ـ با اختلال مواجه شده است. در همین حال قیمت نفت بار دیگر جهش کرده و به بالای ۱۰۰ دلار رسیده است؛ وضعیتی که برخی تحلیلگران آن را بزرگ‌ترین اختلال عرضه در تاریخ بازار نفت توصیف می‌کنند.