آسیانیوز ایران؛ سرویس فرهنگی هنری:
با نزدیک شدن به موعد برگزاری نمایشگاه بینالمللی کتاب تهران، این روزها بحثهای داغی درباره امکان برگزاری یا عدم برگزاری آن در شرایط جنگی جریان دارد. معاون امور فرهنگی وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی و رئیس نمایشگاه، از برگزاری نشستی با حضور اعضای شورای سیاستگذاری خبر داده است که در آن به بررسی همهجانبه امکان برگزاری نمایشگاه در قالبهای مختلف پرداخته شده است. محسن جوادی در این نشست با اشاره به شرایط ویژه حوزه نشر در ماههای اخیر، تأکید کرد که تصمیمگیری درباره نمایشگاه، باید با لحاظ مجموعهای از ملاحظات از جمله توان اقتصادی ناشران، آمادگی مخاطبان، زیرساختهای فضای مجازی و شرایط بینالمللی در نظر گرفته شود. این اظهارات نشان میدهد که برگزاری نمایشگاه در شرایط فعلی، با چالشهای متعددی مواجه است که باید پیش از هر تصمیمگیری، آنها را به دقت سنجید.
رئیس نمایشگاه کتاب تهران همچنین به چالشهایی نظیر کاهش تولید کتاب، مشکلات تأمین کاغذ، محدودیتهای زیرساختی و وضعیت نقدینگی فعالان نشر اشاره کرد. این مشکلات که در شرایط عادی نیز گریبانگیر حوزه نشر بود، در شرایط جنگی تشدید شده و برگزاری یک رویداد بزرگ مانند نمایشگاه کتاب را با تردیدهای جدی مواجه کرده است.
جوادی در ادامه از آغاز فرآیندهای اجرایی، مکاتبات، رایزنی با نهادها، بانکها و حامیان مالی و همچنین آمادهسازی زیرساختهای فنی بهویژه در حوزه فروش مجازی خبر داد. این نشان میدهد که اگرچه هنوز تصمیم نهایی گرفته نشده، اما مقدمات اجرایی برای برگزاری نمایشگاه (حتی در قالب مجازی) فراهم شده است.
در بخش دیگری از این نشست، ابراهیم کریمی زنجانی، رئیس اتحادیه ناشران و کتابفروشان تهران، با اشاره به ظرفیتهای فضای مجازی، پیشنهاد بهرهگیری هدفمند از این بستر را برای جلوگیری از وقفه در روند عرضه کتاب مطرح کرد. این پیشنهاد نشان میدهد که در صورت عدم امکان برگزاری حضوری نمایشگاه، احتمال برگزاری آن به صورت آنلاین وجود دارد.
جوادی در پایان تأکید کرد که صرفنظر از برگزاری یا عدم برگزاری نمایشگاه در موعد مقرر، مجموعهای از برنامههای حمایتی معاونت امور فرهنگی در طول سال جاری، بهویژه در بهار و تابستان برای حمایت از حوزه نشر در دستور کار قرار دارد. این برنامهها میتواند تا حدی از فشار وارده بر ناشران و کتابفروشان در شرایط جنگی بکاهد.
در خبری دیگر، ناصر افشارپور مدیرکل دفتر نشر و کتابخوانی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی از فعالیتهای این دفتر در ایام جنگ گزارش داد. او اعلام کرد که فرآیند تمدید و صدور پروانه نشر و همچنین بررسی و صدور مجوز قبل از چاپ کتاب در این مدت با تدابیری که از پیش اندیشیده شده بود، متوقف نشد و همکاران دفتر از طریق دورکاری در خدمت اصحاب قلم بودند.
آمارهای منتشرشده نشان میدهد که تا تاریخ ۲۰ فروردین ۱۴۰۵ تعداد ۷۳۴۳ عنوان مجوز قبل از چاپ کتاب در دفتر نشر و کتابخوانی صادر شده است. از این تعداد، ۴۲۲۲ مجوز در کمتر از ۲ روز صادر شده که نشان از تلاش شبانهروزی همکاران این دفتر برای جلوگیری از وقفه در روند نشر کشور دارد.
یک تحلیل جذاب، فنی و عمیق در ۵ محور
چالشهای برگزاری نمایشگاه در شرایط جنگی
برگزاری نمایشگاه بینالمللی کتاب تهران در شرایط جنگی، با چالشهای متعددی مواجه است:
- اولین و مهمترین چالش، تأمین امنیت ناشران، نویسندگان و بازدیدکنندگان است. با توجه به ادامه حملات نظامی به کشور، برگزاری یک رویداد بزرگ و شلوغ مانند نمایشگاه کتاب، میتواند ریسکهای امنیتی جدی به همراه داشته باشد. این موضوع یکی از مهمترین دلایلی است که شورای سیاستگذاری را به بررسی قالبهای جایگزین واداشته است.
- دومین چالش، وضعیت اقتصادی ناشران و کتابفروشان است. جنگ نه تنها هزینههای جاری را افزایش داده، بلکه باعث کاهش چشمگیر درآمد ناشران نیز شده است. بسیاری از ناشران با مشکلات نقدینگی مواجه هستند و توان پرداخت هزینههای غرفهآرایی، حمل و نقل و سایر هزینههای مرتبط با نمایشگاه را ندارند. جوادی نیز در سخنان خود به این موضوع اشاره کرده و تأکید کرده که تصمیمگیری باید با لحاظ توان اقتصادی ناشران صورت گیرد.
- سومین چالش، زیرساختهای فیزیکی و مجازی است. در شرایط جنگی، ممکن است برخی از زیرساختهای شهری (مانند حمل و نقل، برق و اینترنت) با اختلال مواجه شوند. این موضوع برگزاری یک نمایشگاه حضوری را با ریسک جدی مواجه میکند. از سوی دیگر، زیرساختهای فضای مجازی نیز باید برای برگزاری یک نمایشگاه آنلاین با حجم بالای ترافیک، آماده باشد.
قالبهای جایگزین نمایشگاه کتاب
با توجه به چالشهای ذکر شده، شورای سیاستگذاری در حال بررسی قالبهای مختلف برای برگزاری نمایشگاه کتاب است.
- یکی از این قالبها، برگزاری کامل نمایشگاه به صورت مجازی است. در این مدل، ناشران کتابهای خود را در سامانههای آنلاین عرضه میکنند و مخاطبان نیز به صورت غیرحضوری میتوانند خرید خود را انجام دهند. مزیت این مدل، عدم نیاز به حضور فیزیکی و کاهش ریسکهای امنیتی است.
- قالب دوم، برگزاری ترکیبی (حضوری و مجازی) است. در این مدل، بخشی از نمایشگاه (مثلاً غرفههای ناشران بزرگ) به صورت حضوری و بخش دیگر (مثلاً فروش کتاب) به صورت آنلاین برگزار میشود. این مدل میتواند تعادلی میان نیاز به تعامل حضوری و ملاحظات امنیتی برقرار کند. با این حال، اجرای آن نیازمند هماهنگی بیشتر و هزینههای بالاتر است.
- قالب سوم، تعویق نمایشگاه به زمان دیگری است. در این مدل، نمایشگاه به ماههای آینده (پس از بهبود شرایط امنیتی) موکول میشود. مزیت این مدل، برگزاری یک نمایشگاه کامل و باکیفیت است. اما عیب آن، ایجاد وقفه طولانی در روند عرضه کتاب و فروش ناشران است. به نظر میرسد شورای سیاستگذاری هنوز به جمعبندی نهایی در مورد قالب مناسب نرسیده است.
آمار دفتر نشر و کتابخوانی در ایام جنگ
آمارهای منتشرشده توسط ناصر افشارپور، مدیرکل دفتر نشر و کتابخوانی، نشان از تلاش شبانهروزی این دفتر برای جلوگیری از وقفه در روند نشر کشور دارد. صدور ۷۳۴۳ عنوان مجوز قبل از چاپ کتاب تا تاریخ ۲۰ فروردین ۱۴۰۵، یک آمار قابل توجه است. این نشان میدهد که علیرغم شرایط جنگی، فرآیند نشر کتاب در کشور متوقف نشده است. نکته جالب توجه، صدور ۴۲۲۲ مجوز در کمتر از ۲ روز است که ۵۷ درصد کل مجوزهای صادر شده را شامل میشود. این آمار نشان از سرعت عمل بالای همکاران دفتر نشر و کتابخوانی دارد. همچنین ثبت ۳۹۰۲ اثر در سامانه جامع امور ناشران در کمتر از ۲۴ ساعت، گویای تلاش برای کاهش زمان رسیدگی به درخواستها است. صدور ۱۲۳ پروانه نشر و تمدید ۲۴۹ پروانه در این بازه زمانی، نشان میدهد که فعالیت ناشران جدید نیز متوقف نشده است. این آمارها حاکی از آن است که علیرغم تمام مشکلات، حوزه نشر کشور با پویایی خود به کار ادامه داده و تلاش کرده است تا کمترین آسیب را از جنگ ببیند.
برنامههای حمایتی معاونت امور فرهنگی
محسن جوادی در سخنان خود تأکید کرد که صرفنظر از برگزاری یا عدم برگزاری نمایشگاه در موعد مقرر، مجموعهای از برنامههای حمایتی معاونت امور فرهنگی در طول سال جاری، بهویژه در بهار و تابستان برای حمایت از حوزه نشر در دستور کار قرار دارد. این برنامهها میتواند شامل اعطای وامهای کمبهره، توزیع کاغذ یارانهای، حمایت از خرید کتاب و... باشد. این برنامههای حمایتی در شرایط جنگی که ناشران و کتابفروشان با کاهش شدید فروش مواجه هستند، میتواند نقش حیاتی ایفا کند. بسیاری از ناشران با مشکلات نقدینگی دست و پنجه نرم میکنند و حمایت دولت میتواند از ورشکستگی آنها جلوگیری کند. همچنین حمایت از کتابفروشان که در خط مقدم ارتباط با مخاطب هستند، از اهمیت ویژهای برخوردار است. جوادی همچنین از رایزنی با نهادها، بانکها و حامیان مالی برای تأمین منابع مورد نیاز این برنامههای حمایتی خبر داده است. موفقیت این برنامهها به میزان اعتبارات تخصیص یافته و سرعت عمل در اجرای آنها بستگی دارد. ناشران و کتابفروشان منتظر هستند تا جزئیات این برنامههای حمایتی به زودی اعلام شود.
آینده نمایشگاه کتاب و حوزه نشر پس از جنگ
با فرض پایان جنگ در ماههای آینده، یکی از مهمترین چالشهای پیش روی حوزه نشر، بازسازی اعتماد مخاطبان و رونق دوباره بازار کتاب است. نمایشگاه کتاب تهران به عنوان بزرگترین رویداد فرهنگی کشور، میتواند نقش مهمی در این بازسازی ایفا کند. برگزاری یک نمایشگاه موفق پس از جنگ، میتواند پیام امید و تداوم حیات فرهنگی را به جامعه مخابره کند. با این حال، نباید فراموش کرد که جنگ خسارتهای جبرانناپذیری به زیرساختهای فرهنگی کشور وارد کرده است. بسیاری از کتابفروشیها و انتشاراتیها ممکن است تعطیل شده باشند و بازگشت به وضعیت عادی زمانبر خواهد بود. همچنین مشکلات تأمین کاغذ و افزایش هزینههای تولید، از جمله چالشهایی است که حتی پس از جنگ نیز ادامه خواهد داشت. در چنین شرایطی، نقش دولت و نهادهای فرهنگی در حمایت از حوزه نشر، بیش از هر زمان دیگری حیاتی است. برنامههای حمایتی معاونت امور فرهنگی که جوادی به آن اشاره کرد، اگر به خوبی اجرا شوند، میتوانند به عبور حوزه نشر از این بحران کمک کنند. همچنین برگزاری نمایشگاه کتاب (حتی به صورت محدودتر) میتواند نقطه شروعی برای بازگشت رونق به بازار کتاب باشد.