​تجارت عجیب دلار در بازار تهران؛ اسکناس درشت می‌خواهیم، ارزان می‌دهیم!

آسیانیوز ایران؛ سرویس اقتصادی:

بازار ارز کشور روزهای عجیبی را پشت سر می‌گذارد. برخلاف پیش‌بینی‌های پرهیاهویی که پیش از جنگ مطرح می‌شد، دلار نه‌تنها وارد کانال‌های بالاتر نشد، بلکه در بازه یک ماهه اخیر در محدوده ۱۴۵ تا ۱۵۵ هزار تومان در نوسان است. اما در پس این فضای نسبتاً با ثبات، پدیده‌ای عجیب و نگران‌کننده در جریان است: فروش دلار زیر قیمت بازار، اما فقط در ازای دریافت اسکناس‌های درشت. مدتی است که در کف بازار تهران و مشهد، زمزمه‌هایی از یک تجارت کم‌سابقه به گوش می‌رسد. دلارهایی که طبق نرخ واقعی باید حدود ۱۵۰ تا ۱۵۵ هزار تومان معامله شوند، با نرخ‌های ۱۳۰ و حتی ۱۲۰ هزار تومان فروخته می‌شوند. اما فروشندگان یک شرط عجیب دارند: خریدار باید مبلغ را با اسکناس‌های ۵۰۰ هزار تومانی یا یک میلیونی پرداخت کند، نه کارت به کارت و نه از طریق حساب بانکی. این پدیده به حدی جدی است که رد آن به گفت‌وگوهای فعالان رسمی بازار نیز رسیده است. کامران سلطانی‌زاده، دبیرکل پیشین کانون صرافان، در گفت‌وگو با خبرنگار اقتصادی تابناک این واقعیت را تأیید کرده است. او می‌گوید: «چند هفته است گروه‌هایی ناشناس در تهران و برخی شهرها نظیر مشهد مشغول جمع‌کردن اسکناس‌های درشت مردم هستند. امروز در بازار تهران دلار ۱۵۲ هزار تومانی را ۱۳۰ هزار تومان هم می‌فروختند، اما فقط اسکناس درشت قبول می‌کردند.» اما سوال اساسی این است: چرا کسی باید دلار را ارزان‌تر بفروشد تا فقط اسکناس درشت بگیرد؟ سلطانی‌زاده در این باره سه سناریوی نگران‌کننده را مطرح می‌کند:

1. نخستین احتمال، نقش عوامل خارجی است. شاید هدف این باشد که اگر روزی شبکه پرداخت الکترونیک با اختلالی جدی مواجه شود، مردم از نظر ذخیره اسکناس پرقدرت در مضیقه باشند؛ یعنی نوعی ضربه به اقتصاد روزمره و معیشت مردم.
2. سناریوی دوم به مناطق مرزی برمی‌گردد. به گفته این فعال ارزی، ممکن است اسکناس‌های درشت به سمت شهرهای مرزی و حتی بیرون از کشور برده شوند تا معاملات با ریال انجام گیرد و عملاً دلار از چرخه داخلی خارج شود. روندی که اگر گسترده شود، می‌تواند در آینده فشار افزایشی بر قیمت ارز وارد کند. برخی گزارش‌ها نیز از مشکل تجار هرات در تسویه ارزی با طرف‌های ایرانی حکایت دارد؛ یعنی پول نقد سنگین ایران، به‌صورت سیستماتیک راهی افغانستان می‌شود.
3. سناریوی سوم اما نگران‌کننده‌ترین است: احتمال فروش دلارهای تقلبی. سلطانی‌زاده هشدار می‌دهد که وقتی بازار دچار آشفتگی و رفتارهای غیرشفاف می‌شود، فرصت برای سودجویانی فراهم می‌شود که با دلارهای جعلی، اسکناس‌های درشت و معتبر مردم را جمع کنند. تشخیص دلار تقلبی برای بسیاری از شهروندان ساده نیست و این مسأله احتمال قربانی شدن مردم را بالا می‌برد.

آنچه مسلم است، این رویه غیرطبیعی در بازار ارز زنگ خطری جدی است. چه پشت ماجرا دست‌های خارجی باشد، چه واسطه‌های مرزی یا سودجویان داخلی، یک چیز مهم است: این الگوی مشکوک نیازمند ورود فوری نهادهای نظارتی و امنیتی است. بانک مرکزی، وزارت اقتصاد و نیروی انتظامی باید هرچه سریع‌تر وارد عمل شوند و پیش از آنکه این پدیده به بحران اقتصادی تبدیل شود، ریشه آن را شناسایی و مهار کنند.

چرا اسکناس درشت جمع‌آوری می‌شود؟

سه سناریویی که سلطانی‌زاده مطرح کرده، هر کدام ریشه در یک تحلیل عمیق اقتصادی و امنیتی دارد:

1. سناریوی اول (نقش عوامل خارجی) بر اساس تهدید سیستماتیک زیرساخت‌های پرداخت الکترونیک کشور است. در سال‌های اخیر، حملات سایبری به شبکه بانکی کشور افزایش یافته و احتمال اختلال گسترده در این شبکه دور از ذهن نیست. جمع‌آوری اسکناس‌های درشت می‌تواند مقدمه‌ای برای ایجاد وابستگی مردم به پول نقد و سپس فلج کردن اقتصاد با اختلال در تأمین آن باشد.
2. سناریوی دوم (خروج ریال به مناطق مرزی) ریشه در تحولات ارزی منطقه دارد. چند سالی است که افغانستان با بحران نقدینگی ریال مواجه است و تجار افغان نیاز مبرم به ریال دارند. از آنجا که حمل اسکناس‌های خرد سنگین و پرهزینه است، جمع‌آوری اسکناس‌های درشت و انتقال آنها به افغانستان به صرفه‌تر است. این خروج سیستماتیک ریال از کشور، می‌تواند در بلندمدت فشار افزایشی بر نرخ ارز وارد کند.
3. سناریوی سوم (فروش دلار تقلبی) بر اساس یک اصل ساده ریاضی است: اگر بتوان با دلار جعلی، اسکناس واقعی خرید، سود آن بسیار بالاست. با توجه به نرخ‌های سرسام‌آور دلار در بازار، انگیزه جعل دلار بسیار زیاد است. فروش دلار ارزان‌تر، یک ترفند بازاریابی کلاسیک برای فروش کالای تقلبی است.

نوسانات دلار و پدیده جدید

برخلاف انتظار، دلار در ماه اخیر وارد کانال‌های بالاتر نشده و در محدوده ۱۴۵ تا ۱۵۵ هزار تومان نوسان کرده است. این ثبات نسبی را می‌توان به عوامل متعددی نسبت داد. اول، تثبیت نسبی نرخ ارز توسط بانک مرکزی. دوم، کاهش تقاضای تجاری به دلیل رکود ناشی از جنگ. سوم، کاهش انتظارات تورمی در کوتاه‌مدت. اما پدیده جدید فروش دلار زیر قیمت بازار، یک عامل دیگر را نشان می‌دهد: وجود یک «تقاضای پنهان» برای اسکناس‌های درشت. این تقاضا به قدری بالاست که فروشندگان حاضرند دلار را با تخفیف ۲۰ تا ۳۰ هزار تومانی بفروشند تا به اسکناس درشت دست یابند. این یعنی ارزش اسکناس درشت برای این گروه‌ها، بالاتر از ارزش اسمی آن است. این پدیده یک سیگنال هشداردهنده به بازار است. نشان می‌دهد که در پشت صحنه بازار، تحرکات عجیبی در حال وقوع است که با منطق معمول عرضه و تقاضا قابل توجیه نیست. نهادهای نظارتی باید بدون فوت وقت وارد عمل شوند و منشأ این تحرکات را شناسایی کنند.

آیا اسکناس درشت امنیت کشور را تهدید می‌کند؟

جمع‌آوری اسکناس‌های درشت، ابعاد امنیتی مهمی دارد.

1. اول، اگر این اسکناس‌ها به دست گروه‌های معاند بیفتد، می‌تواند منبع مالی آن ها برای اقدامات خرابکارانه باشد!
2. دوم، اگر هدف ایجاد اختلال در شبکه پرداخت الکترونیک باشد، این یک اقدام تروریستی اقتصادی است.
3. سوم، اگر اسکناس‌ها از کشور خارج شوند، عملاً بخشی از پایه پولی کشور از دست رفته و بانک مرکزی توانایی جایگزینی آن را نخواهد داشت.

نیروی انتظامی و وزارت اطلاعات باید با همکاری بانک مرکزی، این موضوع را به صورت ویژه در دستور کار قرار دهند. شناسایی عاملان، رصد گردش اسکناس‌های درشت و برخورد با شبکه‌های احتمالی پشت این ماجرا، یک ضرورت فوری است. سلطانی‌زاده به درستی هشدار داده است که احتمال فروش دلار تقلبی نیز وجود دارد. اگر این سناریو محقق شود، ممکن است هزاران شهروند قربانی شوند و اسکناس‌های واقعی خود را از دست بدهند. بانک مرکزی باید با همکاری رسانه‌ها، آموزش‌های لازم را برای تشخیص دلار تقلبی در اختیار مردم قرار دهد.

پیامدهای خروج اسکناس درشت از کشور

خروج اسکناس‌های درشت از کشور، در کوتاه‌مدت تأثیر زیادی بر نرخ ارز ندارد، اما در بلندمدت می‌تواند بسیار مخرب باشد. وقتی حجم زیادی از پول نقد از کشور خارج می‌شود، پایه پولی کاهش می‌یابد و این می‌تواند به کاهش نقدینگی و رکود عمیق‌تر منجر شود. همچنین، بانک مرکزی برای جبران اسکناس‌های خارج شده، مجبور به چاپ پول جدید می‌شود که خود می‌تواند تورمی باشد. علاوه بر این، خروج اسکناس می‌تواند به کاهش ارزش ریال در بازارهای بین‌المللی منجر شود. اگر تجار خارجی بدانند که می‌توانند با قیمت پایین‌تر اسکناس ریال تهیه کنند، تقاضا برای ریال کاهش می‌یابد و نرخ ارز افزایش می‌یابد. این یک مکانیسم خودتغذیه‌کننده است که می‌تواند به سرعت از کنترل خارج شود. بنابراین، جلوگیری از خروج اسکناس‌های درشت از کشور، یک اولویت اقتصادی و امنیتی است. گمرک و نیروی انتظامی باید کنترل‌های شدیدتری بر خروج پول نقد از مرزها اعمال کنند. همچنین بانک مرکزی باید با ارائه تسهیلات، مردم را به استفاده از کارت‌های بانکی و پرداخت الکترونیک تشویق کند.

وظیفه نهادهای نظارتی و امنیتی چیست؟

بانک مرکزی به عنوان متولی بازار ارز، باید فوراً در مورد این پدیده موضع‌گیری کند و ابعاد آن را روشن سازد. آیا این پدیده را تأیید می‌کند؟ حجم آن چقدر است؟ عاملان آن چه کسانی هستند؟ پاسخ به این سوالات می‌تواند به کاهش نگرانی‌های عمومی کمک کند. وزارت اقتصاد و دارایی نیز باید از طریق سازمان امور مالیاتی، گردش حساب‌های بانکی افرادی را که معاملات نقدی بزرگ انجام می‌دهند، رصد کند. معاملاتی که یک خریدار بخواهد مبلغ را با اسکناس درشت پرداخت کند، باید مورد بررسی ویژه قرار گیرد. نیروی انتظامی و وزارت اطلاعات نیز باید با هماهنگی بانک مرکزی، شبکه‌های پشت این ماجرا را شناسایی و منهدم کنند. اگر مشخص شود که عوامل خارجی در این ماجرا دست دارند، موضوع وارد سطح دیگری از حساسیت خواهد شد. در هر صورت، نهادهای مسئول نباید نسبت به این پدیده بی‌تفاوت باشند.