آسیانیوز ایران؛ سرویس اقتصادی:
در میان اخبار نگرانکننده از قطعی برق و چالشهای انرژی، یک خبر امیدوارکننده از راه رسید. نیروگاه سیکل ترکیبی شهدای پاکدشت (دماوند)، بزرگترین نیروگاه کشور، موفق شد رکورد تولید سالانه خود را بشکند. این نیروگاه در طول سال گذشته، بیش از ۱۶.۲ میلیون مگاوات ساعت برق تولید کرده است. این رقم، بالاترین میزان تولید انرژی در تاریخ بهرهبرداری از این نیروگاه از زمان تأسیس تاکنون است. با توجه به اینکه نیروگاه دماوند در سالهای گذشته نیز عملکرد خوبی داشته، عبور از این رکورد، نشاندهنده افزایش راندمان و مدیریت بهتر منابع است. نیروگاه دماوند که در منطقه پاکدشت استان تهران واقع شده، یکی از مهمترین زیرساختهای تولید برق در کشور است. این نیروگاه با استفاده از تکنولوژی سیکل ترکیبی، راندمان بالایی دارد و نقش مهمی در تأمین برق پایتخت و استانهای مرکزی ایفا میکند.
با این حال، رکوردشکنی در تولید، به معنای رفع کامل مشکلات صنعت برق نیست. هنوز چالشهای جدی مانند فرسودگی شبکه توزیع، ناترازی گاز در زمستان و افزایش مصرف بیرویه وجود دارد. اما این خبر نشان میدهد که بخش تولید، با وجود تمام محدودیتها، در مسیر پیشرفت است. در سوی دیگر، سرپرست شرکت توانیر از یک ابتکار جدید برای کاهش تلفات برق خبر داد: پاداش به گزارشدهندگان برقدزدی. برقدزدی یکی از معضلات مزمن صنعت برق ایران است که سالانه میلیاردها تومان خسارت به شبکه وارد میکند. بر اساس این طرح، افرادی که موارد مصرف برق بدون کنتور (غیرمجاز) را در بخشهای خانگی، تجاری، صنعتی یا کشاورزی مشاهده کنند، میتوانند از طریق سامانه ۳۰۰۰۶۱۲۱ گزارش دهند. در صورت تأیید، به گزارشکننده جایزه تعلق میگیرد. این اقدام میتواند به شناسایی متخلفان و جلوگیری از هدررفت انرژی کمک کند.
برقدزدی معمولاً توسط مراکز استخراج رمزارز (ماینرهای غیرمجاز)، برخی واحدهای صنعتی و حتی مشترکان خانگی انجام میشود. این افراد با دستکاری کنتور یا اتصال مستقیم به شبکه، بدون پرداخت هزینه از برق استفاده میکنند. این کار نه تنها به شبکه فشار میآورد، بلکه موجب ضرر سایر مشترکان قانونی نیز میشود. توانیر امیدوار است با این اقدام، فرهنگ نظارت مردمی را تقویت کند. هر چند هنوز مشخص نیست که مبلغ جایزه چقدر است و آیا این طرح به تنهایی میتواند معضل برقدزدی را حل کند یا خیر. تجربه نشان داده که تشویق به تنهایی کافی نیست و باید با جرایم سنگین و برخورد قضایی همراه باشد.
رکورد ۱۶.۲ میلیون مگاوات ساعتی چه معنایی دارد؟
تولید سالانه ۱۶.۲ میلیون مگاوات ساعت برق، عددی بسیار بزرگ است؛ اما برای درک آن باید آن را با سایر ارقام مقایسه کرد. مثلاً یک نیروگاه متوسط گازی سالانه حدود ۲ تا ۳ میلیون مگاوات ساعت تولید میکند. بنابراین، نیروگاه دماوند به تنهایی برق بیش از ۵ نیروگاه گازی معمولی را تولید میکند. اگر این رقم را بر ۸۷۶۰ (تعداد ساعات یک سال) تقسیم کنیم، میانگین تولید لحظهای حدود ۱۸۵۰ مگاوات به دست میآید. این یعنی نیروگاه دماوند در اکثر ساعات سال با حداکثر ظرفیت اسمی خود کار کرده و توقفهای ناگهانی نداشته است. این نشانه پایداری مطلوب نیروگاه است. نکته جالب دیگر، طول دوره بازپرداخت سرمایه است. ساخت نیروگاهی با این ظرفیت حدود یک میلیارد دلار هزینه دارد. با تولید این حجم برق و فروش آن به قیمتهای مصوب، نیروگاه دماوند سرمایه خود را ظرف ۸ تا ۱۰ سال بازمیگرداند که رقمی قابل قبول برای یک نیروگاه حرارتی است.
اثر رکوردشکنی بر کاهش خاموشیها و قیمت برق
تولید بیشتر برق به معنای کاهش نیاز به خاموشیهای برنامهریزیشده (ساعتی) است. در تابستان ۱۴۰۴، ایران با اوج مصرف تاریخی مواجه بود. اگر نیروگاه دماوند این رکورد را نمیزد، احتمالاً خاموشیهای بیشتری در تهران اعمال میشد. بنابراین این دستاورد مستقیماً به آرامش خاطر مردم کمک کرده است. از نظر اقتصادی، هر مگاوات ساعت برق تولیدی، حدود ۳۰۰ هزار تومان هزینه تمامشده دارد (با احتساب سوخت و استهلاک). با تولید ۱۶.۲ میلیون مگاوات ساعت، هزینه کل حدود ۴.۸ هزار میلیارد تومان بوده است. اما اگر همین برق توسط نیروگاههای پراکنده و پرهزینه تولید میشد، هزینه بسیار بالاتر میرفت. به همین دلیل، راندمان بالای نیروگاه دماوند یک صرفهجویی اقتصادی بزرگ محسوب میشود. با این حال، این رکوردشکنی به معنای کاهش قیمت برق برای مردم نیست. قیمت برق مصرفی بر اساس تعرفههای دولتی تعیین میشود و ربطی به عملکرد یک نیروگاه ندارد. بلکه سود این رکوردشکنی نصیب شرکتهای برق منطقهای و دولتی خواهد شد.
طرح جایزه برای گزارش برقدزدی، رویکردی نوین یا شعاری؟!
به تازگی توانیر اعلام کرده است که به گزارشدهندگان برقدزدی جایزه میدهد. این یک تغییر پارادایم در رویکرد نظارتی از «بازرسی دولتی» به «نظارت مردمی» است. تجربه جهانی نشان میدهد که این رویکرد در کشورهایی مانند هند و برزیل موفق بوده است. اما در ایران، نگرانیهایی وجود دارد.
-
نگرانی اول
«میزان جایزه». اگر جایزه ناچیز باشد، کسی زحمت گزارشدهی را به خود نمیدهد.
-
نگرانی دوم
«محافظت از هویت گزارشدهنده». سودجویان معمولاً قدرتمند هستند و ممکن است انتقام بگیرند.
-
نگرانی سوم
«تأیید گزارش». فرآیند تأیید باید سریع و دقیق باشد تا گزارشدهنده بیجهت در بلاتکلیفی نماند.
توانیر باید یک سامانه شفاف و قابل رهگیری راهاندازی کند که در آن گزارشدهنده بتواند وضعیت درخواست خود را پیگیری کند. همچنین مصونیت قضایی برای گزارشدهنده لازم است تا نگران تبعات آن نباشد. در غیر این صورت، این طرح نیز مانند بسیاری از طرحهای قبلی، به یک شعار خوشصدای بینتیجه تبدیل خواهد شد.
چرا برقدزدی در ایران شایع است و چگونه میتوان آن را کاهش داد؟
برقدزدی در ایران ریشه در سه عامل دارد:
- قیمت پایین برق در مقایسه با هزینههای راهاندازی ماینر.
- ضعف تجهیزات اندازهگیری (کنتورهای قدیمی قابل دستکاری).
- نبود بازرسی مستمر. بعضی از ماینرهای غیرمجاز در یک ماه، میلیونها تومان سود میکنند، در حالی که جریمه در صورت دستگیری، تنها چند ده میلیون تومان است.
به همین دلیل، این کار برای آنها صرفه اقتصادی دارد. برای کاهش برقدزدی، توانیر باید سه اقدام انجام دهد.
-
اقدام اول
نصب کنتورهای هوشمند (نت سنجی) که هرگونه دستکاری را فوراً گزارش میدهند.
-
اقدام دوم
افزایش نرخ برق برای مشترکان پرمصرف به گونهای که استفاده از ماینرها بیصرفه شود.
-
اقدام سوم
همکاری با پلیس فتا برای رصد تراکنشهای بانکی ماینرها (که معمولاً از درگاههای غیرمجاز استفاده میکنند).
جالب است بدانید که در کشورهای توسعهیافته، برقدزدی تقریباً صفر است. نه به دلیل اخلاق بالاتر، بلکه به دلیل تکنولوژی و نظارت هوشمند. بنابراین، راه حل ایران نیز تکنولوژی است، نه صرفاً تشویق مردمی.
سناریوهای پیش روی صنعت برق در تابستان ۱۴۰۵
-
سناریوی نخست (خوشبینانه)
با ادامه تولید رکوردی در نیروگاههای بزرگ و اضافه شدن چند نیروگاه جدید، تابستان ۱۴۰۵ بدون خاموشی سپری میشود. طرح پاداش گزارش برقدزدی نیز موفق عمل میکند و تلفات شبکه کاهش مییابد.
-
سناریوی دوم (واقعبینانه)
تابستان ۱۴۰۵ نیز با خاموشیهای پراکنده چند ساعته در برخی شهرهای بزرگ مواجه خواهیم بود. اما به دلیل افزایش تولید، این خاموشیها کوتاهتر از سال قبل خواهند بود. برقدزدی نیز تا حدودی کاهش مییابد، اما به طور کامل ریشهکن نمیشود.
-
سناریوی سوم (بدبینانه)
اگر جنگ از سر گرفته شود و حملات هوایی به تأسیسات انرژی ادامه یابد، ممکن است نیروگاه دماوند نیز هدف قرار گیرد. در آن صورت، نه تنها رکوردشکنی معنایی ندارد، بلکه خاموشیهای سراسری و طولانی رخ خواهد داد. سناریوی سوم از هم اکنون باید توسط برنامهریزان دفاع غیرعامل مد نظر قرار گیرد.