آسیانیوز ایران؛ سرویس اقتصادی:
با نزدیک شدن به ایام حج تمتع، یکی از دغدغههای اصلی زائران، تأمین ارز مورد نیاز برای سفر است. سازمان حج و زیارت با صدور اطلاعیهای جدید، به این دغدغه پاسخ داده است. بر اساس این دستورالعمل، به هر زائر بالای ۵ سال، تا سقف ۵۰۰ دلار ارز تعلق میگیرد. نرخ فروش این ارز، «نرخ فروش اسکناس مرکز مبادله» است. این نرخ در حال حاضر حدود ۱۴۰ هزار تومان است، در حالی که نرخ دلار در بازار آزاد حدود ۱۵۵ هزار تومان است. نکته قابل توجه دیگر، استثنا قائل شدن برای زائران حج است. سازمان حج و زیارت تأکید کرده که دریافت این ارز، محدودیتی برای خرید ارز مسافرتی در همان سال ایجاد نمیکند. یعنی شما میتوانید هم برای حج ارز بگیرید و هم بعداً برای یک سفر دیگر (مثلاً زیارت عتبات یا سفر تفریحی) از سهمیه ارز مسافرتی خود استفاده کنید. این تصمیم هوشمندانه است. در سالهای گذشته، برخی زائران به دلیل نگرانی از دست دادن سهمیه ارز مسافرتی، از درخواست ارز حج خودداری میکردند. اکنون این نگرانی برطرف شده است.
اما چگونه میتوان این ارز را دریافت کرد؟
سازمان حج و زیارت اعلام کرده که فروش به صورت «غیرحضوری» از طریق سامانه مربوطه انجام میشود و همچنین «حضوری» در شعب منتخب بانک ملی. با این حال، یک چالش بزرگ وجود دارد: «قیمت نهایی» برای زائران. نرخ ۱۴۰ هزار تومان در مقایسه با قیمتهای دو سال پیش (که حدود ۳۰ هزار تومان بود) بسیار بالاست. با توجه به تورم و افزایش هزینههای سفر، زائران باید مراقب هزینههای جانبی نیز باشند. هتلها در عربستان سعودی بسیار گران شدهاند. در مجموع، این اقدام دولت گامی مثبت برای حمایت از زائران است. اما برای کاهش فشار بر زائران، باید اقدامات تکمیلی (مانند افزایش وام حج یا ارائه بستههای حمایتی) نیز انجام شود.
نرخ ارز مرکز مبادله چقدر به صرفه است؟
مرکز مبادله ارز و طلا ایران، بازاری است که نرخ ارز در آن توسط بانک مرکزی تعیین میشود و معمولاً ۱۰ تا ۱۵ درصد پایینتر از نرخ بازار آزاد است. در حال حاضر، نرخ دلار در مرکز مبادله حدود ۱۴۰ هزار تومان و در بازار آزاد حدود ۱۵۵ هزار تومان است. تفاوت ۱۵ هزار تومانی به ازای هر دلار، برای ۵۰۰ دلار معادل ۷.۵ میلیون تومان صرفهجویی است. این رقم، با توجه به میانگین هزینه سفر حج (حدود ۱۰۰ میلیون تومان)، حدود ۷.۵ درصد از کل هزینه را شامل میشود. با این حال، سوال این است: آیا بانک مرکزی قادر به تأمین این حجم ارز با نرخ ترجیحی است؟ در سال گذشته، بانک مرکزی با کمبود منابع ارزی مواجه بود و گاهی پرداخت ارز مسافرتی با تأخیر انجام میشد. امیدواریم امسال این مشکل حل شده باشد.
فرآیند دریافت ارز حضوری و غیرحضوری
دریافت ارز غیرحضوری از طریق سامانه بانک ملی انجام میشود. زائر ابتدا باید در سامانه حج (my.haj.ir) ثبتنام کند. سپس به سامانه بانک ملی متصل میشود. پس از احراز هویت، ارز به حساب ارزی زائر واریز میشود. اما دریافت حضوری، نیازمند مراجعه به شعب منتخب بانک ملی است. بانک ملی لیست این شعب را در سایت خود منتشر کرده است. زائر باید همراه با اصل کارت ملی و گذرنامه، به شعبه مراجعه کند.
نکته مهم: زمان مراجعه حضوری. به دلیل ازدحام جمعیت در روزهای منتهی به حج، بهتر است زائران هر چه زودتر (حداقل ۲ هفته قبل از پرواز) اقدام کنند.
آیا این مصوبه با قوانین ارزی مغایرت دارد؟
بر اساس بخشنامه بانک مرکزی، هر ایرانی در سال فقط یک بار میتواند از سهمیه ارز مسافرتی (۵۰۰۰ دلار) استفاده کند. اما سازمان حج و زیارت اعلام کرده که دریافت ارز حج، محدودیتی برای خرید ارز مسافرتی در همان سال ایجاد نمیکند. این به معنای «استثنا قائل شدن» برای زائران حج است. این استثنا از نظر حقوقی جای سوال دارد. چرا یک زائر حج باید دو بار از ارز دولتی استفاده کند، در حالی که یک فرد عادی فقط یک بار میتواند؟ این مصوبه ممکن است با اعتراض سایر شهروندان مواجه شود. اما از سوی دیگر، میتوان استدلال کرد که سفر حج یک «سفر مذهبی واجب» است و دولت باید حمایتهای ویژهای از آن انجام دهد. به نظر میرسد که این استثنا موقتی و فقط برای سال جاری باشد.
آمادگی بانک ملی برای توزیع ارز
بانک ملی ایران به عنوان تنها بانک عامل فروش ارز حج، باید توانایی مدیریت حجم بالای درخواستها را داشته باشد. در سال ۱۴۰۴، حدود ۸۰ هزار زائر به حج اعزام شدند. اگر هر زائر ۵۰۰ دلار دریافت کند، کل حجم ارز مورد نیاز ۴۰ میلیون دلار است. این رقم برای بانک ملی چالش بزرگی نیست. اما چالش اصلی، «پرهیز از ازدحام» است. در سالهای قبل، شاهد صفهای طولانی مقابل شعب بانک ملی بودیم. امسال با توجه به تجربه کرونا، بانک ملی باید سامانه نوبتدهی اینترنتی را فعال کند. همچنین، بانک ملی باید امکان دریافت ارز به صورت «اسکناس نو» را فراهم کند. در سفر حج، اسکناسهای کهنه و مچاله شده معمولاً در عربستان پذیرفته نمیشوند.
آیا این سیاست در سالهای آینده ادامه خواهد یافت؟
با توجه به کاهش ارزش پول ملی و افزایش هزینههای ارزی، پیشبینی میشود که دولت در سالهای آینده نیز مجبور به پرداخت ارز یارانهای به زائران حج باشد. با این حال، ممکن است سقف ارز (۵۰۰ دلار) کاهش یابد یا به جای آن، از «کارت ارزی» (مثل کارت بانکی بینالمللی) استفاده شود.
سناریوی جایگزین:
حذف کامل ارز مسافرتی و جایگزینی آن با «ارز الکترونیک» (ریال دیجیتال). در این روش، زائر دیگر اسکناس نقدی دریافت نمیکند، بلکه مبلغ به کارت بانکی او واریز میشود و در عربستان از آن استفاده میکند. این روش مزیتهایی دارد: امنیت بیشتر، جلوگیری از قاچاق ارز و کاهش هزینههای حمل و نقل. اما برای اجرای این طرح، نیاز به توافق با بانکهای عربستان سعودی است که به دلیل روابط سیاسی نه چندان گرم، دشوار به نظر میرسد.