گوترش: بحران خاورمیانه، ۴۵ میلیون نفر را در معرض قحطی قرار می‌دهد!

آسیانیوز ایران؛ سرویس سیاسی:

آنتونیو گوترش، دبیرکل سازمان ملل متحد، روز پنجشنبه با انتشار هشداری تکان‌دهنده نسبت به پیامدهای گسترده درگیری‌های جاری در خاورمیانه بر امنیت غذایی جهان سخن گفت. گوترش در نشست خبری خود اعلام کرد که ادامه تنش‌ها در این منطقه حساس، می‌تواند ۴۵ میلیون نفر را در سراسر جهان به‌دلیل کمبود کود و کاهش شدید تولید محصولات کشاورزی در معرض قحطی شدید قرار دهد. این هشدار در حالی مطرح می‌شود که جنگ تحمیلی علیه ایران وارد سومین ماه خود شده و تنگه هرمز، به عنوان یکی از مهم‌ترین شریان‌های حمل ونقل کالاهای اساسی جهان، تقریباً مسدود شده است. دبیرکل سازمان ملل با اشاره به زنجیره تأمین جهانی، توضیح داد که بسیاری از کشورهای جهان برای تأمین کودهای شیمیایی و مواد اولیه کشاورزی به واردات از منطقه خاورمیانه وابسته هستند.

بر اساس گزارش سازمان ملل، حتی در بهترین سناریو و با فرض کاهش سریع تنش‌ها، رشد اقتصاد جهانی به حدود ۳.۱ درصد کاهش خواهد یافت که این رقم نسبت به پیش‌بینی‌های قبلی سقوطی قابل توجه دارد. گوترش تأکید کرد که قحطی پیش‌رو تنها محدود به منطقه خاورمیانه نخواهد بود و کشورهای قاره آفریقا، جنوب آسیا و حتی برخی کشورهای اروپایی به دلیل قطع زنجیره تأمین، در معرض خطر جدی قرار دارند. سازمان ملل از کشورهای ثروتمند جهان خواسته است هر چه سریع‌تر برای ایجاد کریدورهای بشردوستانه برای انتقال کود و مواد غذایی به مناطق آسیب‌پذیر اقدام کنند. در این گزارش، جزئیات هشدار گوترش، تحلیل مکانیسم تأثیر جنگ بر امنیت غذایی جهان و پیش‌بینی وضعیت قحطی در ماه‌های آینده را مرور می‌کنیم.

مکانیسم قحطی؛ چرا بحران خاورمیانه مستقیماً به گرسنگی جهان مرتبط است؟

اتصال بحران خاورمیانه به قحطی جهانی، از نگاه اول شاید دور از ذهن به نظر برسد، اما زنجیره تأمین جهانی یک شبکه به هم پیوسته و شکننده است. منطقه خاورمیانه، به ویژه کشورهای حاشیه خلیج فارس، از بزرگ‌ترین تولیدکنندگان و صادرکنندگان کودهای شیمیایی (به ویژه کودهای نیتروژنه و فسفاته) در جهان هستند. این کودها از مواد اولیه‌ای تولید می‌شوند که یا مستقیماً از نفت و گاز به دست می‌آیند و یا در کارخانه‌های پتروشیمی منطقه ساخته می‌شوند. با مسدود شدن تنگه هرمز و اختلال در کشتیرانی بین‌المللی، صادرات این کودها از خلیج فارس به سایر نقاط جهان تقریباً به صفر رسیده است. برزیل، هند، کشورهای اروپایی و بسیاری از کشورهای آفریقایی که وابستگی شدید به واردات کود از خلیج فارس دارند، اکنون با کمبود شدید کود مواجه هستند. بدون کود، تولید محصولات کشاورزی در این کشورها بین ۳۰ تا ۵۰ درصد سقوط خواهد کرد. گوترش با اشاره به این زنجیره علت و معلولی، تأکید کرد که قحطی نه به دلیل نبود غذا در جهان، بلکه به دلیل اختلال در توزیع و افزایش نجومی قیمت کود و در نتیجه کاهش تولید رخ خواهد داد. به عبارت دیگر، جهان غذای کافی دارد، اما نمی‌تواند آن را تولید یا جابه‌جا کند. این مکانیسم پیچیده، بحران خاورمیانه را به یک تهدید مستقیم برای امنیت غذایی میلیون‌ها نفر تبدیل کرده است.

آمار و ارقام؛ کدام کشورها بیشترین آسیب را خواهند دید؟

بر اساس گزارش داخلی سازمان ملل که گوترش به آن استناد کرد، کشورهای قاره آفریقا به ویژه نیجریه، اتیوپی، سومالی، کنیا و سودان در صدر لیست کشورهای در معرض قحطی قرار دارند. این کشورها پیش از این نیز با خشکسالی و ناامنی غذایی دست و پنجه نرم می‌کردند و حالا کمبود کود، ضربه نهایی را به کشاورزی آنها وارد خواهد کرد. در جنوب آسیا، هند، پاکستان، بنگلادش و افغانستان نیز در معرض خطر جدی هستند. هند به عنوان دومین تولیدکننده بزرگ گندم در جهان، به شدت به واردات کودهای فسفاته از خلیج فارس وابسته است. کارشناسان پیش‌بینی می‌کنند که تولید گندم هند در فصل آینده تا ۲۵ درصد کاهش یابد، که این یعنی کاهش شدید صادرات و افزایش قیمت گندم در بازارهای جهانی. حتی کشورهای اروپایی نیز از این بحران در امان نیستند. اسپانیا، ایتالیا و یونان که بخش قابل توجهی از کود مصرفی خود را از خلیج فارس تأمین می‌کنند، با کاهش تولید محصولات کلیدی مانند گندم، ذرت و روغن زیتون مواجه خواهند شد. گوترش هشدار داده که اگر ظرف دو ماه آینده راه حلی برای عبور کود از خلیج فارس پیدا نشود، قحطی از اواخر ۲۰۲۶ دامن گیر ده‌ها میلیون نفر خواهد شد.

تأثیر بر اقتصاد جهانی؛ رشد ۳.۱ درصدی یعنی چه؟

عدد ۳.۱ درصد رشد اقتصادی جهانی که گوترش به عنوان «بهترین سناریو» مطرح کرد، در نگاه اول شاید رقم قابل قبولی به نظر برسد، اما باید در بافت خودش تحلیل شود. پیش از جنگ تحمیلی، صندوق بین‌المللی پول رشد اقتصادی جهان در سال ۲۰۲۶ را حدود ۳.۸ تا ۴.۰ درصد پیش‌بینی کرده بود. سقوط ۰.۷ تا ۰.۹ درصدی، در مقیاس اقتصاد جهانی رقم هنگفتی است. این کاهش رشد، به معنای کاهش درآمد سرانه در کشورهای فقیر و در حال توسعه، افزایش بیکاری، کاهش سرمایه‌گذاری، و افزایش فشارهای تورمی است. بدترین آسیب را کشورهای در حال توسعه خواهند دید که هم به کود نیاز دارند و هم توانایی پرداخت قیمت‌های نجومی آن را ندارند. گوترش تأکید کرد که این سناریو «بهترین حالت» است و در صورت تشدید جنگ، رشد اقتصادی می‌تواند حتی به زیر ۲ درصد هم برسد که معادل رکود جهانی است. در بدترین سناریو (ادامه جنگ برای شش ماه دیگر)، سازمان ملل پیش‌بینی می‌کند که قحطی ۶۰ تا ۷۰ میلیون نفر را درگیر کند و اقتصاد جهانی وارد یک رکود طولانی‌مدت شود. این اعداد، چش‌اندازی تاریک از آینده جهان را ترسیم می‌کنند و فوریت پایان دادن به جنگ را دو چندان می‌سازند.

کریدورهای بشردوستانه؛ راه حل پیشنهادی سازمان ملل چیست؟

گوترش در سخنان خود بر ایجاد «کریدورهای بشردوستانه» به عنوان راه حل فوری برای جلوگیری از قحطی تأکید کرد. مفهوم کریدور بشردوستانه به مسیرهایی گفته می‌شود که در آن ها، با توافق طرف‌های درگیر، کالاهای غیرنظامی (مانند غذا، دارو، کود، سوخت) می‌توانند از مناطق جنگی عبور کنند بدون اینکه هدف حمله قرار گیرند. سازمان ملل پیشنهاد داده است که سه کریدور اصلی ایجاد شود:

1. کریدور اول از طریق تنگه هرمز تحت نظارت نیروهای بین‌المللی و با تضمین عبور امن کشتی‌های حامل کود؛
2. کریدور دوم از طریق خاک عراق و ترکیه به سمت اروپا؛
3. کریدور سوم از طریق کانال سوئز به سمت آفریقا.

اجرای این طرح، نیازمند آتش‌بس فوری و موافقت همه طرف‌های درگیر است. اما مشکل اصلی اینجاست که تاکنون هیچ یک از طرف‌های درگیر با این پیشنهاد موافقت نکرده‌اند. گوترش از شورای امنیت سازمان ملل خواسته است که با صدور قطعنامه‌ای الزام آور، طرف‌ها را به ایجاد این کریدورها مجبور کند. با این حال، اختلافات عمیق بین اعضای دائم شورای امنیت (به ویژه آمریکا، روسیه و چین) تصویب چنین قطعنامه‌ای را بسیار دشوار ساخته است.

هشدار برای ایران و همسایگان؛ پیامدهای منطقه‌ای قحطی

اگرچه گوترش بیشتر بر پیامدهای جهانی بحران تأکید کرد، اما قحطی پیش‌رو مستقیماً ایران و کشورهای همسایه را نیز تهدید می‌کند. ایران خود یکی از تولیدکنندگان عمده کود در منطقه است و شاید در کوتاه‌مدت کمبود چندانی احساس نکند، اما قطع زنجیره تأمین جهانی به معنای افزایش بی‌سابقه قیمت مواد غذایی در بازار داخلی است. پیش‌بینی می‌شود قیمت گندم، برنج، ذرت و روغن‌های خوراکی در ایران تا شش ماه آینده حداقل ۵۰ تا ۷۰ درصد دیگر افزایش یابد. این یعنی تورم خوراکی که هم‌اکنون ۱۱۵ درصد است، ممکن است از مرز ۱۵۰ درصد نیز عبور کند. اقشار کم‌درآمد که بیش از نیمی از بودجه خود را صرف خوراک می‌کنند، اولین قربانیان این بحران خواهند بود. علاوه بر ایران، کشورهای همسایه مانند عراق، افغانستان، پاکستان و کشورهای قفقاز نیز به شدت آسیب‌پذیر هستند. در عراق که بخش قابل توجهی از گندم مصرفی خود را وارد می‌کند، قیمت نان می‌تواند تا سه برابر افزایش یابد و این یعنی طوفانی اجتماعی در انتظار بغداد است. گوترش هشدار داده که قحطی در خاورمیانه نه فقط یک بحران انسانی، که یک تهدید مستقیم برای صلح و ثبات منطقه خواهد بود و می‌تواند منجر به موج جدیدی از مهاجرت، ناآرامی‌های اجتماعی و حتی فروپاشی دولت‌ها شود.