آسیانیوز ایران؛ سرویس سلامت و زیبایی:
این روزها خبرهایی درباره شیوع یک ویروس جدید در کشتیهای تفریحی کارائیب منتشر شده و نگرانیهایی را در برخی محافل ایجاد کرده است. نام این ویروس هانتاست؛ اما آیا این ویروس به ایران رسیده؟ آیا خطر همهگیری وجود دارد؟ پاسخ قاطع وزارت بهداشت را در این گزارش بخوانید. معاون بهداشت وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی با اطمینان کامل اعلام کرده است: هیچ موردی از هانتاویروس در کشور گزارش نشده است. او تأکید کرده که این ویروس اصلاً جدید نیست و سالهاست در دنیا شناخته شده؛ پس هیچ جای نگرانی برای مردم ایران وجود ندارد.
اصل ماجرا از کجا شروع شد؟
چند روز پیش رسانهها از ابتلای ۱۱۵ نفر (۱۰۲ مسافر و ۱۳ خدمه) در یک کشتی تفریحی که از آرژانتین به سمت جزایر قناری حرکت میکرد، خبر دادند. مرکز کنترل و پیشگیری از بیماریهای آمریکا (CDC) این آمار را تأیید کرده است. علائم مبتلایان عمدتاً گوارشی شامل اسهال و استفراغ بوده است. اما وزارت بهداشت ایران تأکید میکند: «آنچه این روزها بیشتر درباره آن صحبت میشود، مربوط به موارد ابتلا در همان کشتی تفریحی است و ارتباطی به ایران ندارد». به عبارت دیگر، این یک اتفاق محلی در آبهای کارائیب بوده، نه یک همهگیری جهانی. هانتاویروس عمدتاً از طریق جوندگان، به ویژه موشها و فضولات آن ها منتقل میشود. سازمان جهانی بهداشت (WHO) نیز نسبت به این ویروس در کشورهای اروپایی و آمریکا هشدارهایی داده، اما تأکید کرده که خطر همهگیری آن بسیار پایین است. مهمتر اینکه این ویروس ویژگیهایی شبیه کرونا ندارد که بتواند گسترش سریع و جهانی پیدا کند.
مینو محرز، استاد برجسته دانشگاه علوم پزشکی تهران و از چهرههای شناخته شده در حوزه بیماریهای عفونی، نیز در گفتگویی تأکید کرده است: «بیماری هانتاویروس چندان نگرانکننده نیست، اما باید آماده باشیم. هرچند تاکنون در ایران گزارشی از آن ثبت نشده است.» او با اشاره به اینکه انتقال این بیماری از طریق جوندگان است، بر لزوم مبارزه جدیتر با موشها تأکید کرده است. با این حال، هانتاویروس میتواند در صورت ابتلا بسیار کشنده باشد. آمارها نشان میدهد که میزان مرگ و میر این ویروس بسته به نوع آن بین ۱ تا ۱۵ درصد متغیر است. بنابراین، اگرچه خطر همهگیری پایین است، اما کوتاهی در پیشگیری و تشخیص به موقع نیز جایز نیست. خلاصه اینکه: تا امروز، هیچ مورد تأییدشدهای از هانتاویروس در ایران نداریم. منابع خبری حوادث کارائیب را با ایران مرتبط نکنند و مردم نیز تحت تأثیر شایعات قرار نگیرند. وزارت بهداشت آمادهباش کامل دارد، اما فعلاً دلیلی برای هشدار یا نگرانی خاص وجود ندارد.
هانتاویروس چیست و چه تفاوتی با کرونا دارد؟
هانتاویروس (Hantavirus) یک خانواده ویروسی است که عمدتاً توسط جوندگان (موشها، موشهای صحرایی و ولها) منتقل میشود. انسان از طریق استنشاق ذرات معلق حاصل از فضولات، ادرار و بزاق جوندگان آلوده به ویروس مبتلا میشود. بر خلاف کرونا که از طریق قطرات تنفسی و تماس نزدیک انسان به انسان منتقل میشد، هانتاویروس به طور معمول قابلیت انتقال بین انسانها را ندارد (به جز در موارد بسیار نادر و خاص). این تفاوت بنیادین به این معناست که هانتاویروس نمیتواند یک همهگیری جهانی شبیه به کووید-۱۹ ایجاد کند. سازمان جهانی بهداشت نیز دقیقاً به همین دلیل خطر همهگیری آن را «بسیار پایین» ارزیابی کرده است.
دو نوع اصلی بیماری ناشی از هانتاویروس وجود دارد:
- اول، سندرم ریوی هانتاویروس (HPS) که عمدتاً در قاره آمریکا دیده میشود و با علائم تنفسی شدید، نارسایی ریوی و مرگ و میر بالا (۳۰ تا ۵۰ درصد) همراه است.
- دوم، تب خونریزیدهنده با سندرم کلیوی (HFRS) که بیشتر در اروپا و آسیا شایع است و علائم آن شامل تب، سردرد، کمردرد، درد شکم، افت فشار خون و نارسایی کلیه است.
نوعی که در کشتی تفریحی کارائیب مشاهده شده (با علائم گوارشی)، به نظر میرسد از نوع خفیفتر یا شاید حتی سندرمی متفاوت باشد که نیاز به بررسی بیشتر دارد. در ایران، سالهاست که سیستم مراقبت بیماریهای عفونی فعال است و تاکنون هیچ مورد تأییدشدهای از هانتاویروس ثبت نشده است. نکته کلیدی دیگر، راههای پیشگیری است. بر خلاف کرونا که استفاده از ماسک و فاصله اجتماعی راهکار اصلی بود، پیشگیری از هانتاویروس کاملاً متفاوت است: جلوگیری از نفوذ جوندگان به منازل، انبارها و اماکن عمومی، دفع بهداشتی فضولات موشها (با استفاده از دستکش و ماسک و اسپری کردن مواد ضدعفونیکننده قبل از جمعآوری)، و مبارزه سیستماتیک با جمعیت موشها در مناطق شهری و روستایی. بنابراین، هشدار مینو محرز درباره «مبارزه جدیتر با موشها» دقیقاً ناظر بر همین اصل است.
تحلیل شیوع در کشتی تفریحی کارائیب و درسهایی برای ایران
شیوع هانتاویروس در یک کشتی تفریحی با ۱۱۵ مبتلا (۱۰۲ مسافر و ۱۳ خدمه) از دو جهت حائز اهمیت است. اولاً، نشان میدهد که کشتیهای کروز با توجه به محیط بسته، تراکم بالای جمعیت و تردد بینالمللی، همواره نقاط آسیبپذیری برای شیوع بیماریهای مختلف (چه تنفسی و چه گوارشی) هستند. ثانیاً، علائم غالب در این شیوع (اسهال و استفراغ) با علائم کلاسیک هانتاویروس (تنفسی یا کلیوی) تفاوت دارد. این مسئله یا نشاندهنده سویه جدیدی از ویروس است یا احتمالاً با یک پاتوژن دیگر (مانند نوروویروس) همشیوعی وجود داشته است. شرکت پرنسس کروزز نیز بلافاصله پروتکلهای بهداشتی را تشدید کرده، بخشهای آلوده را ضدعفونی و افراد بیمار را قرنطینه کرده است. اما آیا چنین رویدادی میتواند در ایران تکرار شود؟ احتمال بسیار کم است. زیرا کشتیهای کروز در ایران وجود ندارند و صنعت گردشگری دریایی ایران در مقیاس کارائیب نیست. با این حال، راهآهنها، اتوبوسهای بینشهری و اماکن شلوغ عمومی میتوانند نقاط مشابهی برای شیوع بیماریهای قابل انتقال باشند. تجربه شیوع هانتاویروس در کشتی تفریحی، یک زنگ خطر برای سیستم حمل و نقل عمومی ایران است: تهویه مناسب، نظافت دورهای و رعایت بهداشت فردی در وسایل حمل و نقل عمومی باید جدی گرفته شود.
نکته مهمتر، واکنش سریع و شفاف شرکت پرنسس کروزز و CDC آمریکاست. آنها ظرف کمتر از ۴۸ ساعت آمار دقیق مبتلایان، نوع علائم و اقدامات انجام شده را منتشر کردند. این شفافیت، اعتماد عمومی را حفظ کرد و از شایعات جلوگیری نمود. وزارت بهداشت ایران نیز با اعلام سریع «هیچ موردی در کشور نداریم» همین رویکرد شفاف را پیش گرفته است. اما باید مراقب بود که این شفافیت در روزها و هفتههای آینده نیز ادامه یابد و هرگونه مورد مشکوک (حتی اگر در نهایت منفی باشد) سریعاً به مردم اطلاعرسانی شود.
آمادگی ایران در برابر هانتاویروس؛ نقاط قوت و ضعف
نقطه قوت اصلی ایران در برابر هانتاویروس، «تجربه موفق در مدیریت کرونا» و «شبکه گسترده بهداشت» است. سیستم مراقبت سندرومیک وزارت بهداشت (که در آن موارد مشکوک به بیماریهای عفونی از سراسر کشور جمعآوری و تحلیل میشود) در سالهای اخیر به بلوغ خوبی رسیده است. همچنین آزمایشگاههای مرجع وزارت بهداشت توانایی تشخیص مولکولی (PCR) هانتاویروس را دارند. معاون بهداشت نیز تأکید کرده که رصد مستمر ادامه دارد و هرگونه مورد مشکوک پیگیری میشود. علاوه بر این، شبکه بهورزی در روستاها و مراکز جامع سلامت شهری، ظرفیت غربالگری و ارجاع به موقع بیماران را دارند.
اما نقاط ضعف نیز وجود دارد. نخست، آگاهی عمومی از هانتاویروس و راههای انتقال آن بسیار پایین است. بسیاری از مردم نمیدانند که تمیز کردن فضولات موش بدون دستکش و ماسک چقدر خطرناک است. دوم، کنترل جمعیت جوندگان در بسیاری از شهرهای ایران (به ویژه حاشیهنشینها، انبارهای غله، میادین میوه و ترهبار و مناطق کشاورزی) کافی نیست. سوم، سیستم دفع زباله و مدیریت پسماند در برخی مناطق شهری هنوز استاندارد نیست و همین امر طعمه مناسبی برای موشها فراهم میکند. مینو محرز دقیقاً به همین نقاط ضعف اشاره کرده و خواستار «مبارزه جدیتر با موشها» شده است. برای ارتقای آمادگی، وزارت بهداشت باید سه اقدام فوری انجام دهد:
- یک) تولید محتواهای آموزشی ساده و تصویری درباره نحوه پاکسازی ایمن فضولات جوندگان و توزیع آن در شبکههای اجتماعی و صداوسیما.
- دو) هماهنگی با شهرداریها و وزارت کشور برای اجرای برنامه ملی طعمهگذاری و مبارزه با موشها در مناطق پرخطر.
- سه) تدوین پروتکل تشخیص و درمان هانتاویروس برای پزشکان عمومی و متخصصان عفونی. این اقدامات هزینه چندانی ندارند اما میتوانند از بروز یک فاجعه بهداشتی در صورت ورود ویروس جلوگیری کنند.
تحلیل بیانیه سازمان جهانی بهداشت و جایگاه ایران در نقشه هانتاویروس
سازمان جهانی بهداشت (WHO) در بیانیه اخیر خود تأکید کرده که هانتاویروس عمدتاً در قاره آمریکا، اروپا و بخشهایی از آسیا (مانند چین و کره جنوبی) اندمیک است. به این معنا که همیشه مواردی از آن در این مناطق گزارش میشود. اما ایران در لیست کشورهای اندمیک قرار ندارد. مطالعات سرولوژیک پراکنده در ایران طی دو دهه گذشته، آنتیبادی علیه هانتاویروس را در جوندگان برخی مناطق (مثلاً در خراسان و فارس) نشان داده است، اما هرگز موردی از بیماری انسانی تأیید نشده است. یعنی ویروس احتمالاً در مخازن حیوانی وجود دارد اما هنوز جهش یا شرایطی برای سرایت به انسان پیدا نکرده است. این یک خبر خوب است اما نباید باعث غفلت شود.
بیانیه WHO همچنین تأکید کرده که تغییرات اقلیمی و گرمایش زمین، زیستگاه جوندگان را تغییر داده و احتمال تماس انسان و موش را افزایش داده است. در ایران نیز خشکسالیهای اخیر باعث شده جوندگان به سمت مناطق مسکونی (برای دسترسی به آب و غذا) مهاجرت کنند. این یعنی ریسک انتقال بیماریهای مشترک بین انسان و حیوان (از جمله هانتاویروس) در حال افزایش است. بنابراین، حتی اگر امروز موردی نداریم، نباید تصور کنیم که هیچگاه نخواهیم داشت. سیستم بهداشتی باید خود را برای ورود احتمالی هانتاویروس در سالهای آینده آماده کند.
نکته دیگر، هشدار WHO درباره «تشخیص زودهنگام» است. علائم اولیه هانتاویروس (تب، سردرد، درد عضلانی) شبیه به آنفلوآنزا یا کرونا است. پزشکان عمومی در ایران باید آموزش ببینند که در بیمارانی با سابقه تماس با جوندگان یا زندگی در مناطق آلوده، هانتاویروس را نیز در تشخیصهای افتراقی خود وارد کنند. در غیر این صورت، ممکن است موردی از دست برود و بیمار در مرحله پیشرفته (نارسایی کلیه یا ریه) به بیمارستان مراجعه کند که مرگ و میر بالایی دارد. وزارت بهداشت باید سریعاً یک اطلاعیه علمی برای جامعه پزشکی منتشر کند تا آمادگی تشخیصی افزایش یابد.
توصیههای عملی برای مردم و مسئولان در شرایط فعلی
برای مردم ایران، مهمترین توصیه این است: «نه نگران باشید، نه غافل». نگران نباشید چون تا امروز هیچ موردی از هانتاویروس در ایران گزارش نشده و سازمان جهانی بهداشت نیز خطر همهگیری را بسیار پایین اعلام کرده است. غافل هم نباشید چون این ویروس کشنده است و بهترین راه مقابله، پیشگیری است. اقدامات ساده اما مؤثر شامل:
- ۱) جلوگیری از ورود موش به خانه (مسدود کردن سوراخها و شکافها، نگهداری مواد غذایی در ظروف دربسته).
- ۲) در صورت مشاهده فضولات موش در خانه، انبار یا حیاط، هرگز آنها را با جارو یا جاروبرقی تمیز نکنید (چون ذرات را معلق میکند). ابتدا روی فضولات مواد سفیدکننده یا آب ژاول بریزید، ۳۰ دقیقه صبر کنید، سپس با دستکش و ماسک جمع کنید و در کیسه پلاستیکی بسته شده، دور بیندازید.
- ۳) هنگام رفتن به کلبههای ییلاقی، انبارهای قدیمی یا اماکن متروک که احتمال حضور موش هست، حتماً ماسک N۹۵ یا حداقل ماسک جراحی به همراه دستکش داشته باشید.
برای مسئولان و دستگاههای اجرایی، وظایف مشخصی تعریف شده است. وزارت بهداشت باید سامانهای برای ثبت و پیگیری موارد مشکوک هانتاویروس راهاندازی کند و دستورالعمل تشخیص و درمان را به تمام بیمارستانهای دانشگاهی ابلاغ نماید. شهرداریها و دهیاریها موظفند برنامه طعمهگذاری علیه موشها را در مناطق پرخطر (بازارهای میوه و ترهبار، کشتارگاهها، انبارهای غله، محلهای دفن زباله) تشدید کنند. سازمان حفاظت محیط زیست نیز باید بر جمعیت جوندگان در مناطق حفاظتشده و تالابها نظارت کند. صداوسیما و رسانههای ملی نیز موظفند بدون ایجاد ترس و هیجان، آموزشهای لازم را به مردم ارائه دهند.
نکته نهایی، مراقبت از مرزها و مبادی ورودی است. اگرچه هانتاویروس عمدتاً از طریق جوندگان منتقل میشود و نه مسافران انسانی، اما کشتیها و هواپیماها میتوانند به صورت غیرعمد جوندگان آلوده را جابهجا کنند. سازمان دامپزشکی باید بر کنترل جوندگان در بنادر و فرودگاههای بینالمللی (به ویژه در کشتیهای تجاری که از آمریکای لاتین و اروپا وارد میشوند) تأکید بیشتری کند. تجربه جهان نشان داده که بسیاری از بیماریهای عفونی جدید، از همین راههای نادیده گرفته شده وارد کشورها شدهاند. فعلاً ایران در امنیت کامل است، اما امنیت پایدار نیازمند آمادگی و اقدام مستمر است.