تنقلات گران شد: حذف خوراکی‌های محبوب از سبد خانوار!

آسیانیوز ایران؛ سرویس اقتصادی:
بازار تنقلات ایران در ماه‌های اخیر شوک قیمتی بی‌سابقه‌ای را تجربه کرده است. گزارش‌های میدانی از فروشگاه‌ها و هایپرمارکت‌های سراسر کشور نشان می‌دهد که قیمت چیپس، پفک، کیک، بیسکویت و بستنی به طور میانگین بین ۱۰۰ تا ۱۶۰ درصد افزایش یافته است. این جهش قیمتی باعث شده که بسیاری از خانواده‌ها این اقلام خوراکی محبوب را از سبد مصرفی خود حذف کنند. چیپس ۶۰ گرمی که تا سال گذشته حدود ۲۵ هزار تومان قیمت داشت، اکنون به ۶۰ تا ۶۵ هزار تومان رسیده است. برخی بسته‌های بزرگ‌تر چیپس (حجم بالا) تا ۴۰۰ هزار تومان نیز قیمت دارند. به عبارت دیگر، یک بسته چیپس متوسط امروز به اندازه یک وعده غذای ساده برای یک خانواده ۳ نفره هزینه دارد. طبیعی است که در چنین شرایطی، خانواده‌ها خرید چیپس را به یک «کالای لوکس» تبدیل کنند.

پفک که یکی از محبوب‌ترین تنقلات کودکان و نوجوانان است، نیز از این موج گرانی در امان نمانده است. پفک ۱۱۰ گرمی که سال گذشته حدود ۴۵ هزار تومان بود، اکنون به بیش از ۱۱۵ هزار تومان رسیده است. یعنی افزایش بیش از ۱۵۰ درصدی. یک پاکت پفک امروز به اندازه یک کیلوگرم گوشت مرغ (که حدود ۱۲۰ هزار تومان است) قیمت دارد. مقایسه‌ای که نشان می‌دهد تنقلات تا چه حد گران شده‌اند.

بازار کیک و بیسکویت نیز وضعیت مشابهی دارد. کیک‌های دوقلو (که معمولاً در سفرها و مهمانی‌ها مصرف می‌شوند) اکنون حدود ۳۰ هزار تومان قیمت دارند. برخی بیسکویت‌های پذیرایی (با کیفیت بالاتر) نیز تا ۵۰۰ هزار تومان فروخته می‌شوند. این قیمت‌ها به حدی بالاست که بسیاری از خانواده‌ها ترجیح می‌دهند به جای خرید بیسکویت، نان و پنیر تهیه کنند. بستنی نیز از قاعده گرانی مستثنی نیست. بستنی‌های چوبی که روزگاری خوراکی ارزان و در دسترس بودند، امروز تا ۱۵۰ هزار تومان قیمت دارند. بستنی‌های ویژه و فله‌ای نیز با افزایش قیمت بین ۵۰ تا ۱۰۰ درصدی مواجه شده‌اند. در این شرایط، بسیاری از خانواده‌ها خرید بستنی را به «مناسبت‌های خاص» (مثل تولد یا تعطیلات) محدود کرده‌اند.

فروشندگان و فعالان این صنعت، علت اصلی این گرانی را افزایش قیمت مواد اولیه و هزینه بسته‌بندی اعلام کرده‌اند. روغن خوراکی که ماده اولیه اصلی چیپس و پفک است، در ماه‌های اخیر بیش از ۸۰ درصد گران شده است. قیمت شکر، آرد، کاکائو و سایر مواد اولیه نیز بین ۵۰ تا ۱۰۰ درصد افزایش یافته است. همچنین هزینه بسته‌بندی (پلاستیک، مقوا، سلوفان) به دلیل افزایش نرخ دلار (که وابسته به مواد اولیه وارداتی است) تا دو برابر رشد داشته است. کاهش خرید تنقلات، تنها به ضرر تولیدکنندگان و فروشندگان نیست؛ بلکه نشانه‌ای از «فشار تورمی» بر سفره مردم است. تنقلات معمولاً اولین کالاهایی هستند که در زمان رکود اقتصادی و تورم، از سبد خانوار حذف می‌شوند. اگر خانواده‌ها نتوانند حتی یک بسته چیپس ۶۰ گرمی بخرند، وضعیت معیشت آنان بسیار شکننده است. این آمار باید زنگ خطری برای مسئولان اقتصادی باشد. پیش‌بینی می‌شود که اگر روند افزایش قیمت مواد اولیه ادامه یابد، در ماه‌های آینده شاهد افزایش دوباره قیمت تنقلات و همچنین کاهش کیفیت برخی محصولات (تولیدکنندگان برای حفظ حاشیه سود، از مواد اولیه ارزان‌تر و نامرغوب استفاده می‌کنند) باشیم. همچنین احتمال دارد برخی برندهای کوچک و متوسط که توانایی رقابت در قیمت را ندارند، از بازار حذف شوند. در مجموع، بازار تنقلات ایران وارد فاز جدیدی از گرانی و رکود شده است.

علل افزایش قیمت تنقلات از منظر هزینه‌های تولید و تورم

صنعت تولید تنقلات در ایران به شدت به مواد اولیه وارداتی وابسته است:

1. روغن خوراکی (که عمدتاً از دانه‌های روغنی وارداتی مثل سویا و پالم تولید می‌شود) در ماه‌های اخیر با افزایش نرخ ارز (دلار آزاد از ۱۲۰ هزار تومان به ۱۸۰ هزار تومان رسیده است) بیش از ۸۰ درصد گران شده است. همچنین شکر (که بخش قابل توجهی از آن از طریق واردات شکر خام تأمین می‌شود) حدود ۷۰ درصد افزایش قیمت داشته است. کاکائو و کره کاکائو (که وارداتی هستند) نیز نزدیک به ۱۰۰ درصد گران شده‌اند. این افزایش هزینه‌های مواد اولیه مستقیماً به قیمت تمام شده محصولات منتقل شده است.
2. دومین عامل، افزایش هزینه‌های بسته‌بندی است. فیلم‌های پلاستیکی (PET، BOPP)، کارتن‌های مقوایی، و جوهر چاپ (برای لیبل محصولات) همگی وابسته به نفت و پتروشیمی هستند. با افزایش قیمت جهانی نفت (به دلیل جنگ‌ها و کاهش عرضه) و همچنین افزایش نرخ ارز، هزینه بسته‌بندی نیز تا ۱۰۰ درصد افزایش یافته است. برخی تولیدکنندگان برای کاهش هزینه، به بسته‌بندی سبک‌تر و کم‌کیفیت‌تر روی آورده‌اند که باعث می‌شود محصول زودتر خراب شود یا جذابیت خود را از دست بدهد.
3. سومین عامل، افزایش هزینه‌های حمل و نقل، انرژی و دستمزد است. در یک سال اخیر، قیمت بنزین و گازوئیل (به صورت غیرمستقیم) افزایش یافته و هزینه حمل مواد اولیه و محصول نهایی را بالا برده است. همچنین دستمزد کارگران (بر اساس مصوبه شورای عالی کار) حدود ۳۵ درصد افزایش یافته است. برق و گاز مصرفی کارخانه‌ها نیز با نرخ صنعتی (که گران‌تر از نرخ خانگی است) محاسبه می‌شود. مجموع این عوامل، یک «تورم همه‌جانبه» را در صنعت تنقلات ایجاد کرده است.

تأثیر گرانی بر رفتار مصرف‌کننده و آینده بازار تنقلات

با افزایش قیمت تنقلات، مصرف‌کنندگان به سه روش واکنش نشان داده‌اند: اول، کاهش مصرف (به جای خرید هفتگی چیپس و پفک، ماهی یک بار خرید می‌کنند). دوم، تغییر برند (از برندهای گران و معروف به برندهای ارزان و نامرغوب). سوم، حذف کامل (تنقلات را از سبد خود حذف کرده و به میوه و سبزیجات ارزان‌تر روی می‌آورند). آمار فروش نشان می‌دهد که حجم فروش تنقلات در ۳ ماه اول سال ۱۴۰۵ نسبت به مدت مشابه سال قبل، حدود ۳۰ تا ۴۰ درصد کاهش یافته است. این کاهش فروش به خصوص برای برندهای کوچک و متوسط که حاشیه سود پایینی دارند، بسیار خطرناک است و ممکن است منجر به تعطیلی آنها شود.

یکی از پیامدهای جبران‌ناپذیر گرانی، «کاهش کیفیت محصولات» است. برخی تولیدکنندگان برای حفظ حاشیه سود، از مواد اولیه ارزان‌تر و نامرغوب (مثل روغن پالم با کیفیت پایین، شکر ارزان، و نشاسته ذرت) استفاده می‌کنند. این کار باعث می‌شود که چیپس‌ها چرب‌تر و بی‌مزه‌تر، پفک‌ها خشک‌تر و بی‌حال‌تر، و کیک‌ها با بافت نامناسب و ماندگاری کوتاه‌تر شوند. در بلندمدت، این کاهش کیفیت اعتماد مصرف‌کننده را از بین می‌برد و بازار تنقلات ایران را به سمت رکود عمیق سوق می‌دهد.

راهکار پیشنهادی برای خروج از این بحران

1. اول، دولت باید با تخصیص ارز ترجیحی (نرخ نیما) برای واردات مواد اولیه اساسی (روغن، شکر، کاکائو) به تولیدکنندگان تنقلات، هزینه تولید آن ها را کاهش دهد.
2. دوم، تولیدکنندگان باید به سمت تولید تنقلات سالم‌تر (مثل چیپس میوه، پفک بر پایه غلات کامل) و با بسته‌بندی ساده (حذف بسته‌بندی لوکس) حرکت کنند تا قیمت نهایی کاهش یابد.
3. سوم، مردم باید با کاهش مصرف تنقلات (که غالباً ناسالم هستند) نه تنها به سلامت خود کمک کنند، بلکه فشار تقاضا را بر بازار نیز کاهش دهند. در نهایت، باید پذیرفت که عصر «تنقلات ارزان» در ایران به پایان رسیده است.