آسیانیوز ایران؛ سرویس فرهنگی هنری:
مرجان ساتراپی، نویسنده، تصویرگر، کارگردان و یکی از تأثیرگذارترین چهرههای هنری معاصر ایران، در ۵۶ سالگی درگذشت و جهان هنر را در سوگ خود نشاند. خانواده این هنرمند روز پنجشنبه ۱۴ خرداد ماه ۱۴۰۵ با انتشار بیانیهای، خبر درگذشت او را تأیید کردند. بر اساس این بیانیه، مرجان ساتراپی «اندکی بیش از یک سال پس از درگذشت ماتیاس ریپا، همسرش و عشق زندگیاش، از غصه درگذشت.» ماتیاس ریپا، تهیهکننده و فیلمنامهنویس سوئدی، در ۸ آوریل ۲۰۲۵ (۱۹ فروردین ۱۴۰۴) چشم از جهان فرو بسته بود. ساتراپی متولد آذر ۱۳۴۸ در رشت بود. او دوران کودکی و بخشی از نوجوانی خود را در ایران گذراند و سپس برای ادامه تحصیل کشورش را ترک کرد و راهی وین و پس از آن فرانسه شد.
شهرت جهانی او مدیون کتاب مصور «پرسپولیس» است؛ اثری سه جلدی که بین سالهای ۲۰۰۰ تا ۲۰۰۳ منتشر شد و روایت زندگی خود او در سالهای انقلاب، جنگ، مهاجرت و زندگی در اروپا بود. این کتاب بعدها به فیلم پویانمایی موفقی تبدیل شد که در جشنواره فیلم کن ۲۰۰۷ جایزه هیأت داوران را دریافت کرد و نامزد جایزه اسکار بهترین فیلم پویانمایی شد. ساتراپی در سال ۲۰۲۴ جایزه معتبر «پرنسس آستوریاس» را در بخش ارتباطات و علوم انسانی دریافت کرد و در ژانویه ۲۰۲۵، از پذیرش نشان «لژیون دونور»، عالیترین نشان دولتی فرانسه، خودداری کرد.
«پرسپولیس»؛ شاهکاری مصور از دل تاریخ معاصر ایران
«پرسپولیس» بیتردید مهمترین اثر مرجان ساتراپی است. این کتاب مصور در سه جلد و بین سالهای ۲۰۰۰ تا ۲۰۰۳ منتشر شد و روایت زندگی خود او از کودکی در ایران تا نوجوانی در اروپا است. ساتراپی در این اثر، با زبانی ساده، صمیمی و گاه طنزآمیز، تجربه زیسته یک نسل را روایت کرده است.
آنچه «پرسپولیس» را از بسیاری آثار مشابه متمایز میکند، ترکیب سیاهوسفید نقاشیهای ساتراپی با روایت تاریخی و شخصی است. او توانست بدون قضاوتهای سیاسی مستقیم، تأثیرات عمیق انقلاب، جنگ و مهاجرت را بر زندگی یک دختر جوان و خانوادهاش نشان دهد. این کتاب به بیش از چهل زبان زنده دنیا ترجمه شد و میلیونها نسخه از آن در سراسر جهان به فروش رفت. تبدیل این کتاب به فیلم پویانمایی در سال ۲۰۰۷ نیز موفقیتی دیگر برای ساتراپی بود؛ فیلمی که در جشنواره کن جایزه هیأت داوران را گرفت و نامزد اسکار بهترین فیلم پویانمایی شد.
از رشت تا پاریس؛ مسیر زندگی یک هنرمند سرگردان
مرجان ساتراپی در آذر ۱۳۴۸ در رشت متولد شد. خانواده او روشنفکر و از مخالفان حکومت پهلوی بودند و بعد از انقلاب نیز با تغییرات سیاسی جدید، تحت فشار قرار گرفتند. این تجربه شخصی، هسته اصلی «پرسپولیس» را شکل میدهد. در نوجوانی، والدین او برای فرار از محدودیتها، او را به اتریش فرستادند. دوران نوجوانی در وین، پر از تنهایی، غربت و تلاش برای تطبیق با فرهنگی جدید بود. ساتراپی سپس به فرانسه مهاجرت کرد و در هنرستان هنرهای زیبا در پاریس تحصیل کرد. سالها زندگی در تبعید، نه تنها او را از ایران دور نکرد، بلکه انگیزهای شد برای ثبت و روایت خاطراتش. او معتقد بود روایت شخصی، قدرتمندترین سلاح برای حفظ هویت و اعتراض است. این نگاه در تمام آثارش جاری است. ساتراپی همواره از مخالفان سرسخت جمهوری اسلامی بود. او در «پرسپولیس» و دیگر مصاحبههایش، از سرکوب زنان، محدودیت آزادی بیان و فشارهای سیاسی در ایران انتقاد میکرد. آثار او در ایران سالها ممنوع بود اما به صورت زیرزمینی خوانده میشد.
با این حال، رویکرد او یک سویه نبود. در ژانویه ۲۰۲۵، هنگامی که دولت فرانسه میخواست بالاترین نشان دولتی خود، یعنی لژیون دونور، را به او اعطا کند، ساتراپی آن را نپذیرفت. او در بیانیهای گفت که این تصمیم اعتراضی است به «رویکرد ناکافی فرانسه و اروپا در حمایت از آزادیخواهان ایرانی.» این حرکت او بازتاب گستردهای در رسانههای جهان داشت. ساتراپی نشان داد که اعتراض او به جمهوری اسلامی، به معنای تأیید سیاستهای غرب نیست. او منتقدی مستقل، متعهد به ارزشهای انسانی و فراتر از مرزهای سیاسی بود.
از «گلدوزیها» تا «زن، زندگی، آزادی»؛ دیگر آثار ماندگار
«پرسپولیس» تنها اثر ساتراپی نبود. او کتاب «گلدوزیها» را نیز منتشر کرد که روایتی زنانه از تبعیضهای پنهان در جامعه سنتی ایران است. این کتاب بعدها توسط خودش به فیلمی کوتاه و سپس یک فیلم بلند پویانمایی تبدیل شد. کتاب «خوراک آلو» نیز یکی دیگر از آثار اوست که با الهام از داستان زندگی پدرش، به موضوعات پیری، خاطره و عشق میپردازد. این اثر نیز به فیلمی با بازی بازیگران واقعی تبدیل شد و در جشنوارههای متعددی به نمایش درآمد. آخرین اثر مهم او، کتاب «زن، زندگی، آزادی» بود که با الهام از اعتراضات سراسری ایران پس از مهر ۱۴۰۱ (۲۰۲۲) منتشر شد. این کتاب مصور، ادای دین او به زنانی بود که در آن اعتراضات جان خود را از دست دادند. ساتراپی این اثر را به عنوان یک سند هنری-تاریخی برای نسلهای آینده خلق کرد.
میراث ماندگار و تأثیر بر نسل جدید هنرمندان ایرانی
مرجان ساتراپی یکی از مهمترین و تأثیرگذارترین چهرههای هنری ایرانی در مجامع بینالمللی بود. او ثابت کرد که یک هنرمند ایرانی میتواند بدون سانسور، از هویت خود بگوید و در عین حال با مخاطبی جهانی ارتباط برقرار کند.
نسل جدید نویسندگان، تصویرگران و کارگردانان ایرانی که در خارج از ایران فعالیت میکنند، به وضوح از سبک روایی و شجاعت مدنی ساتراپی تأثیر پذیرفتهاند. او راه را برای زنانی هموار کرد که میخواهند از زبان هنر برای بیان تجربیاتشان استفاده کنند. درگذشت او در ۵۶ سالگی، یک فقدان بزرگ برای جهان هنر است. اما آثارش باقی است. «پرسپولیس»، «گلدوزیها»، «خوراک آلو» و «زن، زندگی، آزادی» همچنان روایتگر داستان یک زندگی پرماجرا، یک اعتراض بیپایان و یک عشق بزرگ خواهند بود. نام او در تاریخ هنر معاصر ایران برای همیشه ماندگار است.
آسیانیوز ایران(روزنامه آسیا سابق)، درگذشت این عزیز گرانسنگ را
به خانواده محترم ایشان، و تمامی هنردوستان ایران زمین، تسلیت گفته
و آرزوی صبر برای بازماندگان محترم ایشان دارد.
یادش گرامی؛