آسیانیوز ایران؛ سرویس اجتماعی!
اگر ساکن تهران یا حومه هستید، یکشنبه هفدهم خرداد را اصلا روزی عادی تصور نکنید! اداره کل هواشناسی استان تهران با صدور هشدار زردرنگ، از پدیدهای نادر خبر میدهد: ترکیب وزش بادهای شدید تا خیلی شدید با رگبار و رعدوبرق در برخی نقاط. این وضعیت ناپایدار که از شنبه آغاز شده و تا دوشنبه ادامه مییابد، دو چهره متفاوت به استان تهران خواهد داد. در حالی که نوار جنوبی و غربی استان درگیر طوفان گردوخاک میشوند، ساکنان مناطق شمالی و ارتفاعات باید منتظر بارش تگرگ و صاعقه باشند. پیشبینیها نشان میدهد بیشینه دمای هوای فردای پایتخت به ۳۲ درجه میرسد، اما این گرما به دلیل وزش باد شدید چندان ماندگار نخواهد بود. کمینه دما نیز ۲۰ درجه پیشبینی میشود.
نکته هشداردهنده برای شهروندان تهرانی، افزایش ناگهانی سرعت باد در ساعات بعدازظهر و شب است. این پدیده میتواند ایمنی عابران و رانندگان را به طور جدی تهدید کند هواشناسی استان تهران نسبت به سقوط اجسام از ارتفاع، به ویژه از ساختمانهای نیمهکاره و داربستها، هشدار داده است. همچنین احتمال خیزش گردوخاک و کاهش شعاع دید در جادههای جنوب و غرب استان زیاد است. از سوی دیگر، گذر موج بارشی در نیمه شمالی استان، شرایط را برای کوهنوردان و طبیعتگردان خطرناک میکند. صاعقه، لغزندگی مسیرها و سقوط سنگ از جمله خطرات پیشروی علاقهمندان به طبیعت است. مسئولان شهری و راهداری نیز در حالت آمادهباش قرار گرفتهاند. لایروبی کانالها و پاکسازی دهانه پلها برای جلوگیری از آبگرفتگی در دستور کار قرار دارد. اگر قصد سفر یا تردد در محورهای کوهستانی دارید، بهتر است برنامه خود را لغو کنید. هواشناسی توصیه میکند از هرگونه فعالیت عمرانی، پرواز با هواپیمای سبک و چرای دام در حاشیه رودخانهها پرهیز شود.
تحلیل سینوپتیک و منشأ تودههای هوای ناپایدار
سیستم جوی حاکم بر استان تهران تحت تأثیر یک ناوه عمیق در تراز میانی جو شکل گرفته است. این ناوه با عبور از عرضهای بالاتر، هوای خنک و ناپایدار را به سمت نوار شمالی کشور هدایت میکند. تفاوت فاحش فشار سطح زمین بین دشتهای گرم استان و ارتفاعات سرد البرز، شیو فشاری شدیدی ایجاد کرده که عامل اصلی وزش بادهای بسیار شدید در ساعات بعدازظهر است. از نظر همدیدی، استقرار یک زبانه پرفشار مهاجر بر روی دریای خزر و همزمانی آن با کمفشار حرارتی بر روی نواحی مرکزی ایران، جریان چرخندی (سیکلونی) ایجاد کرده است. این پیکربندی باعث میشود هوای گرم و مرطوب از سمت جنوب به شمال استان کشیده شود و در برخورد با ارتفاعات، ناپایداری شدید همرفتی ایجاد کند. به همین دلیل، پیشبینی صاعقه و تگرگ برای ارتفاعات چندان دور از انتظار نیست. مدلهای عددی پیشبینی هواشناسی مانند GFS و ECMWF، همگی همگرایی خوبی در تشدید سرعت باد از ظهر یکشنبه تا صبح دوشنبه دارند. سرعت باد در نواحی غربی و جنوبی استان ممکن است به بیش از ۸۰ کیلومتر بر ساعت برسد که در مرز طوفان گردوخاک طبقهبندی میشود. این شدت باد، تداوم سهروزه هشدار زرد را کاملاً توجیه میکند.
ارزیابی مخاطرات دوگانه (طوفان گردوخاک و سیلآسا)
مهمترین ویژگی این هشدار، همزمانی دو پدیده متضاد در یک بازه زمانی و در یک استان است. در حالی که در نوار جنوبی و غربی با پدیده گردوخاک و کاهش شدید کیفیت هوا مواجهیم، در نیمه شمالی و ارتفاعات، خطر سیلابی شدن مسیلها و صاعقه وجود دارد. این تنوع مخاطره، مدیریت بحران را دشوار میکند. طوفان گردوخاک میتواند تا شعاع دید افقی را به کمتر از هزار متر برساند. این وضعیت برای رانندگان در محورهای ساوه - تهران و قم - تهران بسیار خطرناک است. همچنین انتقال گردوخاک از استانهای همجوار مانند قم و سمنان، کیفیت هوای مناطق جنوبی پایتخت را در آستانه وضعیت ناسالم برای تمام گروهها قرار خواهد داد. از سوی دیگر، بارش رگباری همراه با تگرگ در ارتفاعات، ماهیت سیلآسا دارد. حتی اگر حجم بارش کلی کم باشد، شدت لحظهای آن میتواند روانابی سریع ایجاد کند. گرمای نسبی روز یکشنبه (۳۲ درجه) و سرمای موجود در ارتفاع، شرایط را برای تشکیل ابرهای کومولونیمبوس (ابرهای بارانزا و رعدوبرقی) کاملاً مساعد ساخته است. این ابرها توانایی تولید بارش بیش از ۳۰ میلیمتر در ساعت در دامنهها را دارند.
تحلیل ژئومورفولوژیکی مناطق آسیبپذیر استان تهران
با توجه به توپوگرافی خاص تهران که از جنوب صاف و از شمال کوهستانی است، مناطق غربی و جنوبی به دلیل سطح صاف و نبود پوشش گیاهی متراکم، مستعدترین نقاط برای خیزش گردوخاک محلی هستند. مناطقی مانند فرودگاه امام خمینی، شهر ری و شهریار بیشترین آسیب را از وزش باد خواهند دید، زیرا ذرات ریز خاک در این مناطق به راحتی به هوا برمیخیزند. برعکس، در ارتفاعات توچال و دماوند، خطر رانش زمین و سقوط سنگ به حداکثر میرسد. رطوبت ناشی از بارش و تگرگ، منافذ سنگها را پر کرده و وزن تودههای سنگی را افزایش میدهد. همزمانی این رطوبت با وزش باد شدید، تعادل دامنهها را برهم میزند. جادههای هراز و فیروزکوه که بخشی از آن در حوزه نفوذ این سامانه قرار دارند، در معرض لغزندگی شدید و ریزش سنگ هستند.
همچنین مناطق مرتفع شهری مانند ونک، الهیه و زعفرانیه که دارای ساختمانهای بلند و جرثقیلهای عمرانی هستند، در معرض خطر سقوط اجسام از ارتفاع قرار دارند. سرعت باد در این مناطق به دلیل اثر مجرابندی (کانالیزه شدن باد بین ساختمانهای بلند) میتواند محلیاً تا ۳۰ درصد بیشتر از میانگین منطقه باشد. لذا استحکام تابلوهای تبلیغاتی و داربستها در این مناطق کاملاً حیاتی است.
تأثیرات کشاورزی و زیرساختی هشدار زرد
بخش کشاورزی استان تهران در روزهای پیشرو آسیبپذیرترین بخش است. وزش باد شدید میتواند به گلخانهها، پوششهای پلاستیکی و نهالهای جوان خسارت جدی وارد کند. هواشناسی به صراحت بر مستحکمسازی پوشش گلخانهها و محافظت از محصولات کشاورزی تأکید کرده است. بارش تگرگ نیز که در ارتفاعات محتمل است، برای باغات میوه در شمیرانات و دماوند یک فاجعه اقتصادی محسوب میشود. در حوزه زیرساختهای شهری، دکلهای مخابراتی و برق فشار قوی در معرض خطر جدی قرار دارند. تجربه طوفانهای مشابه نشان داده که بادهای بیش از ۷۰ کیلومتر بر ساعت میتواند باعث شکستن دکلها یا قطع کابلها شود. شرکت توزیع برق تهران باید از قبل تیمهای امدادی را در نقاط غربی و جنوبی مستقر کند تا در صورت قطع برق، پاسخگویی سریعی داشته باشند.
همچنین پرواز گلایدرها، هواپیماهای سبک و بالگردها به دلیل تلاطم شدید جوی ممنوع اعلام شده است. فرودگاه مهرآباد و امام خمینی (ره) ممکن است در ساعات اوج وزش باد با پدیده باد برشی مواجه شوند که یک خطر جدی برای نشست و برخاست هواپیماهاست. توصیه میشود مسافران پیش از سفر هوایی، وضعیت پرواز خود را از شرکتهای هواپیمایی استعلام کنند.
تحلیل آماری و روند تکرارپذیری این پدیده در دهه اخیر
بررسی دادههای بلندمدت ایستگاههای سینوپتیک تهران نشان میدهد که رخداد همزمان وزش باد شدید (طوفانی) با رگبار و تگرگ در خردادماه، یک پدیده نادر اما در حال افزایش است. در دهه ۱۳۹۰، میانگین وقوع چنین پدیدههای ترکیبی در خرداد کمتر از یک بار در سال بود، اما در سه سال اخیر این میانگین به ۲ تا ۳ بار رسیده است که نشانه تغییر اقلیم در منطقه البرز مرکزی است. الگوی جاری بسیار شبیه به سامانه مورخ ۳ خرداد ۱۴۰۲ است که منجر به آبگرفتگی در خیابان ولیعصر و قطع درختان کهنسال در تجریش شد. اما تفاوت اصلی در شدت باد پیشبینیشده برای این دوره است که حداقل ۱۵ درصد بیشتر از میانگین پنج ساله خردادماه برآورد میشود. این آمار، هشدار زرد را به مرز هشدار نارنجی (مخاطرات شدید) نزدیک کرده است.
با توجه به خروجی مدلهای اقلیمی، انتظار میرود تا پایان دهه جاری، تعداد روزهای همراه با باد شدید در تهران حدود ۴۰ درصد افزایش یابد. بنابراین هشدارهای امروز نه تنها یک پیشبینی کوتاهمدت، بلکه هشداری ساختاری برای برنامهریزان شهری است تا در ساخت و سازها و طراحی فضاهای شهری، تابآوری در برابر طوفان را به عنوان یک اصل اساسی در نظر بگیرند. این تحلیل نشان میدهد که شهروندان تهرانی باید خود را برای عادی شدن چنین ناپایداریهایی در فصول بهار و تابستان آماده کنند.