آسیانیوز ایران؛ سرویس فرهنگی هنری:
جامعه موسیقی ایران در غم از دست دادن یکی از چهرههای ماندگار خود نشسته است. عبدالله معارفی، نوازنده برجسته سنتور و از اعضای خاندان نامآشنای معارفی، جمعه پانزدهم خردادماه در سن ۸۰ سالگی چشم از جهان فروبست. او متولد سال ۱۳۲۵ در تهران بود و در خانوادهای کاملاً موسیقایی پرورش یافت. پدرش ناصر معارفی و پدربزرگش عبداللهخان معارفی مشهور به شمسالملکی، هر دو از نوازندگان چیرهدست ویلن بودند. عموهای عبدالله معارفی یعنی منصور، مسعود و منوچهر معارفی نیز از نوازندگان معروف رادیو و اعضای گروه «برادران معارفی» به شمار میرفتند. او عملاً در میان نوای ساز بزرگ شد و موسیقی را از کودکی در خانه آموخت.
نواختن سنتور را از کودکی و با راهنمایی پدر آغاز کرد. استعداد کمنظیر او موجب شد که ردیفهای موسیقی را در خردسالی با سنتور بیاموزد و نخستین برنامه رادیویی خود را تنها در ۷ سالگی اجرا کند. عبدالله معارفی در سال ۱۳۴۳ وارد هنرستان موسیقی ملی شبانه شد و نزد استادانی چون محمد حیدری دوره سنتور را گذراند. همچنین علم موسیقی را نزد پورتراب فراگرفت و تنبک را نزد امیرناصر افتتاح آموخت. مهارت او تنها به سنتور محدود نمیشد. او تار، سهتار و ویلن را نیز به خوبی مینواخت و تدریس میکرد. این جامعیت در سازهای مختلف، او را به یکی از ارزشمندترین مدرسان موسیقی تبدیل کرده بود. معارفی سالها با ارکستر امیر جاهد همکاری داشت و در برنامههای رادیو و تلویزیون و تالار رودکی با خوانندگانی چون اکبر گلپایگانی، محمودی خوانساری و یونس دردشتی به نوازندگی پرداخت. او پس از مدتی زندگی در اتریش، به ایران بازگشت و تا سالهای پایانی عمر به تدریس موسیقی ادامه داد. با درگذشت او، یکی از حلقههای مهم پیونددهنده نسلهای مختلف موسیقی ایران از میان رفته است.
خاندان معارفی؛ یک سلسله موسیقایی در تاریخ ایران
خانواده معارفی بیتردید یکی از مهمترین خاندانهای موسیقایی ایران در سده اخیر به شمار میرود. پدربزرگ عبدالله معارفی، یعنی عبداللهخان معارفی مشهور به شمسالملکی، از نوازندگان چیرهدست ویلن بود و پایهگذار سنت موسیقایی این خانواده محسوب میشود. پدرش ناصر معارفی نیز راه او را ادامه داد و ویلننوازی حرفهای را در رادیو و محافل هنری دنبال کرد. عموهای عبدالله معارفی یعنی منصور، مسعود و منوچهر معارفی، اعضای گروه «برادران معارفی» بودند که در دهههای بیست و سی در رادیوی ایران شهرت زیادی داشتند. این گروه با نوازندگی جمعی و هارمونیهای خاص خود، سبکی تازه در موسیقی دستگاهی ایران ایجاد کرده بودند. عبدالله معارفی در چنین فضایی رشد کرد و موسیقی را نه به عنوان یک حرفه، بلکه به عنوان یک هویت خانوادگی و دودمانی آموخت. با درگذشت عبدالله معارفی، عملاً یکی از آخرین حلقههای وصلکننده نسل طلایی این خانواده به دوران معاصر پاره شده است. او نه فقط یک نوازنده، که حافظ سنت و میراث چندین نسل از موسیقی ایران بود. کارنامه هنری او، آینه تمامنمای سبک زندگی و آموزش موسیقی در خانوادههای اصیل هنری ایران در قرن اخیر است.
شکوفایی زودهنگام و اجرای رادیویی در ۷ سالگی
یکی از شگفتانگیزترین نکات زندگی هنری عبدالله معارفی، اجرای نخستین برنامه رادیویی او در سن ۷ سالگی است. این رویداد نشان میدهد که نه تنها استعداد ذاتی و خارقالعادهای در او وجود داشته، بلکه نظام آموزشی خانوادهمحور موسیقی در ایران، میتوانسته کودکان تیزهوش را بسیار زودتر از نظام آموزشی مدرن به درجه اجرای حرفهای برساند. آموزش سنتور از کودکی، به ویژه در سنین ۵ تا ۷ سالگی، به دلیل ظرافت انگشتان و هماهنگی دستها با مغز، بسیار دشوار است. سنتور از سازهای سخت در نوازندگی محسوب میشود زیرا هر نت نیازمند فرمان دقیق مضرابها بر روی سیمهاست. این که عبدالله معارفی در ۷ سالگی توانسته بر صحنه رادیو حاضر شود و قطعاتی را اجرا کند، حاکی از تمرینات طاقتفرسا و هدایت هوشمندانه پدرش ناصر معارفی بوده است.
این تجربه زودهنگام، شخصیت هنری او را برای همیشه شکل داد. او دیگر نه یک هنرجوی معمولی، بلکه یک هنرمند حرفهای محسوب میشد که از کودکی با استانداردهای سخت اجرای رادیویی آشنا شده بود. این اعتماد به نفس زودهنگام، بعدها در همکاری او با بزرگان موسیقی و نیز در تدریس به شاگردانش، نقشی کلیدی ایفا کرد.
استادی در چند ساز؛ جامعیت نادر در موسیقی ایرانی
عبدالله معارفی فقط یک سنتورنواز نبود؛ او نوازنده مسلط به تار، سهتار و ویلن نیز بود و حتی تنبک را نزد امیرناصر افتتاح آموخته بود. این جامعیت در موسیقی ایرانی، پدیدهای نادر است. بسیاری از نوازندگان حرفهای تنها بر یک یا حداکثر دو ساز تسلط کامل دارند، اما معارفی توانسته بود در چهار ساز مضرابی و زهی به درجه استادی برسد. نکته مهم دیگر اینکه او نه فقط مینواخت، بلکه تمام این سازها را تدریس نیز میکرد. تدریس یک ساز، نیازمند درک عمیقتری از تکنیکها و ظرایف آن است. توانایی تدریس همزمان چند ساز، نشان میدهد که معارفی به یک درک متافیزیکی و ساختاری از موسیقی ایرانی دست یافته بود که فراتر از تکنیک یک ساز خاص بود. او موسیقی را به عنوان یک زبان واحد میشناخت که هر ساز فقط لهجهای متفاوت از آن است.
این جامعیت به او اجازه میداد در ارکسترهای مختلف با هر ترکیبی از سازها هماهنگ شود و همچنین به شاگردانش توصیههایی فراتر از سنتور ارائه دهد. بسیاری از شاگردان او بعدها تعریف کردهاند که معارفی گاهی هنگام تدریس سنتور، برای توضیح یک جمله موسیقایی، سراغ تار یا سهتار میرفت تا مثال بهتری بزند. این روش تدریس میانرشتهای، او را به معلمی بینظیر تبدیل کرده بود.
همکاری با خوانندگان بزرگ و ارکستر امیر جاهد
بخش مهمی از کارنامه هنری عبدالله معارفی به همکاری با ارکستر امیر جاهد بازمیگردد. امیر جاهد از رهبران ارکستر و نوازندگان چیرهدست ویلن در دوران پیش از انقلاب بود که ارکستری حرفهای در رادیو و تلویزیون ملی ایران رهبری میکرد. حضور معارفی در این ارکستر، او را در کنار بزرگان موسیقی آن دوران قرار داد. نوازندگی با اکبر گلپایگانی، محمودی خوانساری و یونس دردشتی، سه خواننده بزرگ و محبوب موسیفی ایران، افتخاری بزرگ در کارنامه هر نوازندهای محسوب میشود. هر یک از این خوانندگان سبک و تکنیک خاص خود را داشتند و همراهی با آنان نیازمند انعطاف و درک بالایی از آواز ایرانی بود. معارفی به دلیل مهارت در بداههنوازی و آشنایی عمیق با ردیفهای موسیفی، میتوانست به خوبی خود را با تحریرها و فراز و فرودهای صدای این خوانندگان هماهنگ کند.
اجراهای تالار رودکی (که امروزه تالار وحدت نام دارد) نیز نقطه عطف دیگری در زندگی هنری او بود. تالار رودکی به عنوان مهمترین صحنه موسیقی کلاسیک و سنتی ایران، میزبان بهترینها بود. نوازندگی در این تالار، نشاندهنده جایگاه والای معارفی در میان همتایانش بود. این اجراها که اغلب ضبط و پخش میشدند، امروز بخشی از گنجینه شنیداری موسیقی ایران هستند.
سالهای پس از انقلاب و بازگشت از اتریش
پس از انقلاب سال ۱۳۵۷، بسیاری از هنرمندان موسیقی ایران راهی خارج از کشور شدند. عبدالله معارفی نیز مدتی در اتریش زندگی کرد. این دوران مهاجرت، برای بسیاری از نوازندگان، دورهای از سردرگمی و دلتنگی بود. دوری از فضای موسیقی ایران و عدم شناخت از بازار موسیقی اروپا، زندگی را برای هنرمندان ایرانی در خارج دشوار میکرد. اما عبدالله معارفی تصمیمی گرفت که بسیاری از همتایانش نگرفتند: او به ایران بازگشت. این بازگشت، نشاندهنده دلبستگی عمیق او به ریشهها و فرهنگ ایرانی بود. او میتوانست در اتریش به زندگی ادامه دهد، اما ترجیح داد به کشورش برگردد و باقی عمر خود را صرف تدریس به نسل جوان موسیقی ایران کند.
سالهای پایانی عمر او، وقف آموزش شد. او تا زمانی که بیماری اجازه میداد، به شاگردانش سنتور یاد میداد و تجربیات چندین دهه نوازندگی را به آنان منتقل میکرد. بسیاری از سنتورنوازان نسل امروز ایران، مستقیم یا غیرمستقیم شاگرد او هستند یا از روش تدریس او تأثیر پذیرفتهاند. با درگذشت عبدالله معارفی، یک مکتب آموزشی ارزشمند در موسیقی ایران به پایان رسید، اما میراث او در نسل جدید نوازندگان همچنان زنده خواهد ماند.
آسیانیوز ایران(روزنامه آسیا سابق)، درگذشت این عزیز گرانسنگ را
به خانواده محترم ایشان، و تمامی هنردوستان ایران زمین، تسلیت گفته
و آرزوی صبر برای بازماندگان محترم ایشان دارد.
یادش گرامی؛