آسیانیوز ایران؛ سرویس اجتماعی:
هوای کرمان، این روزها برای نفس کشیدن هم امان نمیدهد. شاخص آلایندههای بالاتر از ۱۰ میکرون در این شهر به عدد ۴۵۰ رسیده است؛ رقمی که مرز هشدار را رد کرده و وارد منطقه «خطرناک» شده است. عدد ۴۵۰ یعنی غلظت ذرات گرد و غبار در هوای کرمان بیش از ده برابر استاندارد جهانی است. تنفس در چنین هوایی برای هیچ کس بیخطر نیست، چه رسد به کودکان، سالمندان و بیماران. بر اساس گزارشهای رسمی، شهر کرمان در روزهای اخیر با موجی از آلودگی شدید هوا مواجه شده است. این آلودگی عمدتاً ناشی از ورود تودههای عظیم گرد و غبار از کانونهای داخلی و خارجی است.
شاخص آلایندههای بالاتر از ۱۰ میکرون که به آن پی ام ۱۰ میگویند، ذرات گرد و غباری را نشان میدهد که قطر آنها کمتر از ۱۰ میکرون است. این ذرات به قدری ریز هستند که از مجاری تنفسی فوقانی عبور کرده و وارد ریهها و حتی جریان خون میشوند. اکنون که این گزارش را میخوانید، آسمان کرمان در هالهای از غبار قهوهای رنگ فرو رفته است. مردم شهر با ماسکهای ساده سعی میکنند از خود در برابر این مهمان ناخوانده محافظت کنند، اما ماسکهای معمولی در برابر ذرات پی ام ۱۰ مؤثر نیستند. کودکان مدرسهای، سالمندانی که دچار بیماری قلبی یا تنفسی هستند و زنان باردار، بیشترین آسیب را از این وضعیت میبینند. پزشکان هشدار میدهند که ماندن در فضای باز حتی برای چند دقیقه نیز میتواند عوارض جبرانناپذیری به همراه داشته باشد. متأسفانه این نخستین بار نیست که کرمان با چنین بحرانی مواجه میشود. خشکسالیهای پیاپی، کاهش پوشش گیاهی و از بین رفتن تالابها و اراضی کشاورزی اطراف، کرمان را به یکی از کانونهای بحرانی گرد و غبار در کشور تبدیل کرده است. حالا همه چشمها به مدیریت بحران استان دوخته شده است. آیا مدارس و ادارات تعطیل خواهند شد؟ آیا ماسکهای استاندارد در اختیار شهروندان آسیبپذیر قرار میگیرد؟ و مهمتر از همه، آیا برنامه جدی برای مقابله بلندمدت با این بحران وجود دارد؟
عدد ۴۵۰ یعنی چه؟ ترجمه شاخص آلودگی به زبان ساده
شاخص کیفیت هوا یا همان ای کیو آی، یک عدد بین صفر تا ۵۰۰ است که وضعیت آلودگی هوا را نشان میدهد. این شاخص به چند رده تقسیم میشود: از صفر تا ۵۰ هوا پاک، ۵۱ تا ۱۰۰ قابل قبول، ۱۰۱ تا ۱۵۰ ناسالم برای گروههای حساس، ۱۵۱ تا ۲۰۰ ناسالم برای همه گروهها، ۲۰۱ تا ۳۰۰ بسیار ناسالم و بالای ۳۰۰ شرایط خطرناک. عدد ۴۵۰ یعنی هوا در رده «خطرناک» و بالاتر از تمام این ردهها قرار دارد. وقتی شاخص از ۳۰۰ عبور میکند، به این معناست که همه مردم، حتی افراد کاملاً سالم، در معرض خطر جدی قرار دارند. در این شرایط، هشدارهای بهداشتی به شدیدترین سطح خود میرسند و همه شهروندان باید تا حد امکان در خانه بمانند. عدد ۴۵۰ یعنی وضعیت بسیار بدتر از آستانه خطرناک استاندارد است و یک وضعیت فوقالعاده اضطراری محسوب میشود.
برای درک بهتر، بدانید در بسیاری از شهرهای بزرگ جهان، وقتی شاخص به ۱۵۰ میرسد، مدارس تعطیل میشوند. حالا تصور کنید شاخص ۴۵۰ چه معنایی دارد. کرمان در روزهای اخیر در وضعیتی نفس میکشد که اگر در هر جای دیگر دنیا رخ میداد، وضعیت فوقالعاده اعلام میشد و همه فعالیتهای شهری متوقف میگردید.
پی ام ۱۰ چیست و چرا این قدر خطرناک است؟
پی ام ۱۰ مخفف ذرات معلق با قطر کمتر از ۱۰ میکرون است. یک میکرون، یک میلیونیم متر است. برای اینکه تصویر واضحتری داشته باشید، قطر یک تار موی انسان حدود ۵۰ تا ۷۰ میکرون است. یعنی ذرات پی ام ۱۰ حدود پنج تا هفت برابر باریکتر از یک تار مو هستند. این ریز بودن، آنها را فوقالعاده خطرناک میکند. سیستم دفاعی طبیعی بدن ما، مانند تارهای بینی و مخاط مجاری تنفسی، میتواند ذرات بزرگتر از ۱۰ میکرون را به دام بیندازد. اما ذرات کوچکتر از ۱۰ میکرون به راحتی از این موانع عبور میکنند و وارد عمق ریهها میشوند. برخی از این ذرات حتی از دیواره ریه عبور کرده و وارد جریان خون میشوند و به تمام اعضای بدن میرسند.
عوارض تنفس ذرات پی ام ۱۰ بسیار گسترده است. از سوزش چشم و گلو، سرفه و تنگی نفس گرفته تا حملات قلبی، سکته مغزی، سرطان ریه و مرگ زودرس. افراد مبتلا به آسم، برونشیت مزمن و نارسایی قلبی بیشترین آسیب را میبینند. برای کودکان که ریههایشان هنوز کامل رشد نکرده و سریعتر نفس میکشند، این ذرات میتوانند عوارض مادامالعمر ایجاد کنند.
علل آلودگی هوای کرمان؛ خشکسالی، باد و کانونهای داخلی
کرمان در منطقهای نیمهبیابانی و کویری واقع شده است و همواره با پدیده گرد و غبار مواجه بوده است. اما تشدید این پدیده در سالهای اخیر، دلایل متعددی دارد. مهمترین علت، خشکسالیهای پیاپی و کاهش بارندگی در منطقه است. این خشکسالی باعث شده سطح آبهای زیرزمینی پایین برود، تالابها و رودخانههای فصلی خشک شوند و پوشش گیاهی از بین برود. کانونهای تولید گرد و غبار، مناطقی هستند که خاک آنها ریزدانه، سست و بدون پوشش گیاهی است. با هر وزش باد، این خاک به هوا بلند شده و به صورت تودههای عظیم گرد و غبار به سمت شهرها حرکت میکند. در اطراف کرمان، چندین کانون بحرانی گرد و غبار وجود دارد که مهمترین آنها عبارتند از: کویر لوت در شرق استان، تالاب جازموریان در جنوب و اراضی کشاورزی رها شده در حومه شهر. عامل دیگر، تغییر الگوی کشت و مصرف بیرویه آبهای زیرزمینی است. کشت محصولات پرآببر مانند هندوانه و پسته در مناطق کویری، سفرههای آب زیرزمینی را به شدت کاهش داده و باعث خشکی زمین و تبدیل آن به کانون گرد و غبار شده است. همچنین، وزش بادهای شدید فصلی از سمت شرق و جنوب شرق، ذرات گرد و غبار را مستقیماً به سمت شهر کرمان هدایت میکند.
تأثیر آلودگی بر سلامت شهروندان و توصیههای پزشکی
در شرایطی که شاخص آلودگی به ۴۵۰ میرسد، هیچ گروه سنی در امان نیست. اما برخی افراد به مراتب آسیبپذیرتر از دیگران هستند. کودکان زیر ۵ سال به دلیل اینکه ریههایشان هنوز رشد کامل پیدا نکرده و تعداد تنفسشان در دقیقه بیشتر از بزرگسالان است، حجم بیشتری از ذرات آلاینده را وارد ریههای خود میکنند. سالمندان بالای ۶۵ سال نیز به دلیل تضعیف سیستم ایمنی و احتمال داشتن بیماریهای زمینهای، در معرض خطر جدی هستند. زنان باردار نیز گروه آسیبپذیر دیگری هستند. مطالعات نشان داده است تنفس هوای آلوده در دوران بارداری میتواند باعث زایمان زودرس، کاهش وزن هنگام تولد و حتی اختلالات رشدی در جنین شود. بیماران مبتلا به آسم، بیماری مزمن انسدادی ریه، نارسایی قلبی و دیابت نیز باید نهایت احتیاط را به عمل آورند.
توصیه پزشکی
تا حد امکان در خانه بمانید و درهای منزل را ببندید. استفاده از دستگاه تصفیه هوا در خانه بسیار مؤثر است. اگر مجبور به خروج از منزل هستید، حتماً از ماسک N۹۵ (ماسکهای فیلتردار استاندارد) استفاده کنید، زیرا ماسکهای ساده و پارچهای در برابر ذرات پی ام ۱۰ هیچ محافظتی ایجاد نمیکنند. از فعالیتهای ورزشی در فضای باز جداً خودداری کنید و در صورت احساس تنگی نفس، سرفه شدید یا درد قفسه سینه، فوراً به پزشک مراجعه کنید.
راهکارهای فوری و بلندمدت برای مدیریت بحران گرد و غبار کرمان
راهکارهای فوری و کوتاهمدتی که باید همین حالا اجرا شوند عبارتند از: تعطیلی فوری مدارس و دانشگاهها، تعطیلی یا کاهش ساعات کاری ادارات (به ویژه برای کارمندان باردار و دارای بیماری زمینهای)، توزیع ماسکهای استاندارد در بین شهروندان آسیبپذیر، توقف فعالیت واحدهای صنعتی و ساختمانی آلاینده، افزایش تعداد ایستگاههای سنجش آلودگی، و اطلاعرسانی مستمر و شفاف به مردم از طریق رسانههای محلی.
راهکارهای میانمدت و بلندمدت اما بسیار گستردهتر و نیازمند سرمایهگذاری کلان هستند. مهمترین راهکار، مقابله با کانونهای داخلی تولید گرد و غبار است. این کار از طریق بیابانزدایی، کاشت گیاهان مقاوم به خشکی، ایجاد بادشکنهای طبیعی و مصنوعی، و تثبیت خاک با مالچهای غیرنفتی انجام میشود. همچنین احیای تالابها و رودخانههای فصلی با مدیریت صحیح منابع آب، یکی دیگر از اقدامات حیاتی است.
راهکار دیگر، تغییر الگوی کشت در مناطق کویری و نیمهکویری است. کشت محصولات کمآببر و جایگزینی کشتهای گلخانهای به جای کشت سنتی، میتواند مصرف آب را کاهش داده و از خشک شدن زمین جلوگیری کند. در نهایت، همکاری منطقهای و بینالمللی برای مقابله با کانونهای گرد و غبار فرامرزی (مانند کویرهای عربستان، عراق و سوریه) نیز ضروری است. اما این راهکارها زمانبر هستند و تا آن زمان، مردم کرمان باید با صبر و تابآوری و همچنین حمایت جدی مسئولان، این بحران را مدیریت کنند.