آسیانیوز ایران؛ سرویس علم و تکنولوژی:
قطعی اینترنت در سال گذشته، تنها محدودیت دسترسی به شبکههای اجتماعی و پیامرسانها نبود؛ بهای بسیار سنگینتری داشت. بهایی که حالا معاون تحقیقات و فناوری وزارت بهداشت آن را فاش کرده است: از دست رفتن ۵۶۰۰ مقاله علمی. این آمار تکاندهنده، ابعاد تازهای از تأثیر مخرب قطعی اینترنت بر زیرساختهای علمی کشور را آشکار میکند. مقالههایی که حاصل ماهها و گاه سالها تحقیق، آزمایش و نگارش بودند، به دلیل ناتوانی محققان در ارسال به موقع به مجلات بینالمللی، هرگز دیده نشدند.
معاون تحقیقات و فناوری وزارت بهداشت با اعلام این خبر تأکید کرد: اگر این ۵۶۰۰ مقاله در زمان مقرر منتشر میشد، ایران از نظر تعداد مقالات علمی حدود ۳ هزار مقاله از عربستان سعودی جلوتر بود. این یعنی قطعی اینترنت، نه تنها فرصت انتشار مقالات را از بین برد، بلکه جایگاه رقابتی ایران را در منطقه و جهان نیز به شدت تضعیف کرد. عربستان سعودی که رقیب اصلی ایران در تولید علم در منطقه است، از این فرصت استفاده کرد و فاصله خود را کاهش داد.
اما خسارت به همین جا ختم نشد. به گفته این مقام مسئول، ایران سال گذشته به دلیل قطعی اینترنت، یک رتبه علمی را از دست داد. سقوط یک پلهای در رتبهبندیهای جهانی، آن هم در شرایطی که کشورهای منطقه با سرعت در حال پیشرفت هستند، یک زنگ خطر جدی است. این خبر در حالی منتشر میشود که بارها و بارها درباره تأثیر قطعی اینترنت بر کسب و کارها، آموزش و ارتباطات هشدار داده شده بود، اما کمتر کسی به تأثیر عمیق آن بر تولید علم توجه کرده بود. محققان و پژوهشگران برای انتشار مقالات خود در مجلات معتبر بینالمللی، با پنجرههای زمانی محدودی مواجه هستند. هرگونه تأخیر در ارسال مقاله، میتواند به معنای رد شدن آن یا از دست رفتن نوبت چاپ باشد. قطعی اینترنت، این پنجرههای زمانی را برای هزاران پژوهشگر بست. حالا باید دید این هشدار جدی، آیا مسئولان را به فکر راهکاری اساسی برای جلوگیری از تکرار چنین خسارتهایی در آینده خواهد انداخت یا بار دیگر شاهد از دست رفتن سرمایههای علمی کشور خواهیم بود.
۵۶۰۰ مقاله از دست رفته؛ ابعاد یک فاجعه خاموش
عدد ۵۶۰۰، فقط یک آمار ساده نیست. پشت هر یک از این مقالهها، ماهها پژوهش میدانی، آزمایشهای متعدد، تحلیل دادههای پیچیده، ساعتها نگارش و بازنگری و هزینههای سنگین تحقیقاتی قرار دارد. اگر میانگین هزینه هر مقاله را به صورت میانگین، چند ده هزار دلار در نظر بگیریم، خسارت مالی مستقیم این رویداد به راحتی به صدها میلیارد تومان میرسد. اما خسارت غیرمستقیم که شامل از دست رفتن فرصتهای همکاری بینالمللی، کاهش استنادها و تأثیر علمی کمتر است، بسیار بیشتر از این اعداد است. این مقالات تنها یک عدد نبودند؛ آن ها حاصل زحمات هزاران پژوهشگر، استاد دانشگاه و دانشجوی تحصیلات تکمیلی بودند. برخی از این مقالات، نتیجه پایاننامههای دکتری بودند که دفاع از آنها منوط به انتشار مقاله بود. برخی دیگر، حاصل طرحهای تحقیقاتی کلان ملی بودند که بودجههای میلیاردی به آنها اختصاص یافته بود. قطعی اینترنت، نه تنها این مقالات را از بین برد، بلکه برنامههای زندگی علمی بسیاری از پژوهشگران را مختل کرد.
مقایسه با عربستان سعودی، این فاجعه را بزرگتر نشان میدهد. عربستان در سالهای اخیر سرمایهگذاری عظیمی بر روی دانشگاههای خود و جذب پژوهشگران خارجی انجام داده است. رقابت علمی میان دو کشور بسیار تنگاتنگ است. از دست رفتن ۵۶۰۰ مقاله، یعنی از دست دادن یک فرصت تاریخی برای فاصله گرفتن از رقیب منطقهای. ایران به جای جلو افتادن ۳ هزار مقاله، حالا باید نگران حفظ جایگاه فعلی خود باشد.
سقوط یک پلهای؛ رتبه علمی و اهمیت آن
رتبه علمی یک کشور در رتبهبندیهای بینالمللی مانند پایگاه استنادی اسکوپوس، صرفاً یک عدد تشریفاتی نیست. این رتبه، بر بسیاری از متغیرهای مهم تأثیر میگذارد:
- اولین و مهمترین تأثیر، بر جذب سرمایهگذاری خارجی در حوزه پژوهش است. دانشگاهها و مراکز تحقیقاتی جهان، تمایل بیشتری برای همکاری با کشورهایی دارند که رتبه علمی بالاتری دارند. یک پله سقوط، میتواند به معنای از دست رفتن قراردادهای همکاری چند میلیون دلاری باشد.
- دومین تأثیر، بر مهاجرت معکوس نخبگان است. دانشمندان و پژوهشگران ایرانی مقیم خارج از کشور، وقتی ببینند جایگاه علمی ایران در حال سقوط است، انگیزه کمتری برای بازگشت خواهند داشت. آنان ترجیح میدهند در کشورهایی اقامت کنند که زیرساخت علمی قویتری دارند و مقالات آنان بیشتر دیده و استناد میشود. سقوط یک پلهای، یک سیگنال منفی به جامعه علمی بینالمللی ارسال میکند.
- سومین تأثیر، بر رتبه دانشگاههای ایرانی در رتبهبندیهای جهانی مانند تایمز و شانگهای است. رتبه علمی کشور، یکی از شاخصهای اصلی در محاسبه رتبه دانشگاههاست. وقتی جایگاه علمی کشور سقوط میکند، دانشگاههای برتر ایران نیز در رتبهبندیهای جهانی تنزل پیدا میکنند. این تنزل، جذب دانشجوی بینالمللی را کاهش داده و درآمد دانشگاهها را تحت تأثیر قرار میدهد.
مکانیسم آسیب؛ چرا قطعی اینترنت مانع انتشار مقاله میشود؟
برای انتشار یک مقاله در مجلات علمی معتبر بینالمللی، یک فرآیند چند مرحلهای وجود دارد که هر مرحله به دسترسی پایدار و پرسرعت به اینترنت نیاز دارد:
- مرحله اول، ارسال مقاله از طریق سامانههای آنلاین مجلات است. این سامانهها معمولاً دارای تایمر هستند و اگر کاربر نتواند در زمان مشخص شده (مثلاً چند ساعت) مراحل ارسال را کامل کند، کل فرآیند لغو میشود.
- مرحله دوم، داوری و بازبینی مقاله است. پس از ارسال مقاله، فرآیند داوری آغاز میشود که ممکن است ماهها طول بکشد. در این مدت، پژوهشگر باید از طریق ایمیل با داوران و سردبیر مجله در ارتباط باشد، به سوالات آنان پاسخ دهد و اصلاحیههای درخواستی را ارسال کند. هر گونه اختلال در دسترسی به اینترنت، این ارتباط حیاتی را مختل میکند.
- مرحله سوم، بارگذاری نسخه نهایی و تأیید آن است. حتی اگر مقاله پذیرفته شود، پژوهشگر باید نسخه نهایی را در بازه زمانی مشخص (اغلب ۴۸ تا ۷۲ ساعت) در سامانه بارگذاری کند. قطعی اینترنت، به ویژه اگر در روزهای آخر این مهلت رخ دهد، میتواند باعث شود مقاله از لیست حذف شود و پژوهشگر مجبور شود کل فرآیند را از ابتدا آغاز کند. با توجه به اینکه برخی مجلات نوبت انتشار را تا یک سال بعد تعیین میکنند، این تأخیر یک فاجعه است.
مقایسه منطقهای؛ ایران در برابر عربستان و ترکیه
عربستان سعودی در دهه گذشته یک تحول علمی عظیم را تجربه کرده است. این کشور با سرمایهگذاری میلیارد دلاری در دانشگاههای خود مانند دانشگاه ملک سعود و دانشگاه علم و فناوری ملک عبدالله، و همچنین جذب دهها هزار پژوهشگر خارجی، توانسته است جایگاه علمی خود را به طور چشمگیری ارتقا دهد. ترکیه نیز در همین مسیر حرکت میکند و هر سال تعداد مقالات علمی خود را افزایش میدهد. ایران تا قبل از سالهای اخیر، با اتکا به نیروی انسانی مستعد و هزینههای نسبتاً پایین پژوهش، توانسته بود رتبه برتر منطقه را حفظ کند. اما قطعی اینترنت، تحریمهای بینالمللی و محدودیت دسترسی به پایگاههای داده علمی، سه ضلع مثلثی هستند که جایگاه علمی ایران را تهدید میکنند. از دست رفتن ۵۶۰۰ مقاله، یک ضربه سنگین در این رقابت تنگاتنگ است.
کارشناسان معتقدند اگر این روند ادامه پیدا کند و سرمایهگذاری لازم برای جبران این خسارت انجام نشود، ممکن است در سالهای آینده شاهد سقوط چند پله دیگر نیز باشیم. ترکیه و عربستان منتظر هیچ فرصتی نیستند و با سرعت تمام در حال پیشرفت هستند. ایران برای بازگشت به جایگاه قبلی خود، نیازمند یک برنامه اضطراری و سرمایهگذاری ویژه در زیرساختهای اینترنتی پایدار و دسترسی آزاد به پایگاههای علمی است.
راهکارهای جبران و جلوگیری از تکرار فاجعه
- نخستین و فوریترین راهکار، تدوین یک برنامه ملی برای جبران مقالات از دست رفته است. وزارت بهداشت و وزارت علوم باید با همکاری یکدیگر، فهرستی از مقالاتی که در بازه قطعی اینترنت امکان ارسال یا چاپ پیدا نکردهاند، تهیه کنند و سپس با رایزنی با مجلات بینالمللی، تلاش کنند این مقالات با اولویت ویژه و حذف جریمههای دیرکرد، مجدداً بررسی و منتشر شوند. این رایزنیها از طریق رایزنان علمی ایران در خارج از کشور امکانپذیر است.
- راهکار دوم، سرمایهگذاری در زیرساختهای اینترنتی پایدار و توزیع شده است. ایران نیازمند یک شبکه اینترنتی مقاوم در برابر بحرانها و اختلالات است. استفاده از فناوریهای نوین ارتباطی، تنوع بخشی به مسیرهای ارتباطی با جهان و ایجاد مراکز پشتیبان اضطراری برای محققان (مانند کافههای اینترنت علمی در دانشگاهها با اتصال پایدار) میتواند خسارتهای احتمالی آینده را کاهش دهد.
- راهکار سوم و بلندمدت، تغییر سیاستگذاری کلان در حوزه ارتباطات است. قطعی اینترنت بلندمدت، نباید به یک ابزار معمول تبدیل شود، زیرا خسارتهای آن به مراتب بیشتر از منافع کوتاهمدت آن است. ایجاد یک شورای عالی برای مدیریت بحرانهای اینترنتی با حضور نمایندگان وزارت علوم، وزارت بهداشت، جامعه دانشگاهی و بخش ارتباطات، میتواند تصمیمگیریهای آگاهانهتر و متناسبتری را به همراه داشته باشد. سرمایه علمی کشور، خط قرمز است و هر تصمیمی که به آن آسیب بزند، باید با در نظر گرفتن این خط قرمز اتخاذ شود.