آسیانیوز ایران؛ سرویس حقوقی:
ساعاتی پیش، برخی کانالهای خبری از احضار چهار سینماگر سرشناس به دادسرای فرهنگ و رسانه خبر داده بودند. این خبر که به سرعت در فضای مجازی منتشر شد، واکنشهای گستردهای را در پی داشت. بر اساس آن گزارش، تهمینه میلانی (نویسنده و کارگردان سینما)، محسن امیریوسفی (کارگردان و نائب رئیس خانه سینما)، مصطفی کیایی (کارگردان و تهیهکننده) و محسن کیایی (بازیگر سینما) به اتهام «همکاری با دول متخاصم علیه جمهوری اسلامی» و «اظهارنظر درباره وقایع دی ماه ۱۴۰۴» احضار شده بودند. این خبر در حالی منتشر شد که پیش از این نیز تعدادی دیگر از سینماگران از جمله هومن سیدی و سعید روستایی به همین دادسرا احضار شده بودند، هر چند جزئیات اتهامات آنان نیز هنوز به طور رسمی اعلام نشده بود.
با این حال، پیگیریهای انجام شده از منابع مطلع و آگاه، حقیقت دیگری را آشکار میکند. به گفته این منابع، در سال ۱۴۰۵ هیچ احضاری در مورد افراد و عناوین ذکر شده انجام نشده است. بدین ترتیب، خبر احضار تهمینه میلانی، محسن امیریوسفی، مصطفی کیایی و محسن کیایی به دادسرای فرهنگ و رسانه «تکذیب» میشود. این چهار هنرمند در حال حاضر مشکلی از این بابت ندارند. لازم به توضیح است که دادسرای فرهنگ و رسانه یکی از دادسراهای تخصصی در تهران است که به جرائم مربوط به مطبوعات، نشر، فضای مجازی و فعالیتهای فرهنگی و هنری رسیدگی میکند.
اتهاماتی مانند «همکاری با دول متخاصم» از اتهامات سنگین و امنیتی محسوب میشود که عواقب جدی برای متهمان به همراه دارد. به همین دلیل، تکذیب این خبر برای جامعه هنری و سینمایی کشور حائز اهمیت است. به شهروندان و اهالی رسانه توصیه میشود اخبار مربوط به احضار و بازداشت هنرمندان را صرفاً از منابع رسمی و معتبر (نظیر روابط عمومی قوه قضاییه، دادسرای فرهنگ و رسانه یا خانه سینما) پیگیری کنند و به شایعات منتشر شده در کانالهای غیررسمی توجه نکنند.
روایت اول؛ خبر احضار چهار سینماگر و جزئیات آن
بر اساس خبر اول که در برخی کانالهای خبری منتشر شد، چهار سینماگر سرشناس ایرانی به دادسرای فرهنگ و رسانه احضار شده بودند. این چهار نفر عبارتند از: تهمینه میلانی (نویسنده و کارگردان سینما، همسر مسعود کیمیایی)، محسن امیریوسفی (کارگردان و نائب رئیس خانه سینما)، مصطفی کیایی (کارگردان و تهیهکننده، برادر محسن کیایی) و محسن کیایی (بازیگر سینما و تلویزیون). این اسامی همگی از چهرههای شاخص و شناختهشده سینمای ایران هستند که در سالهای اخیر در جشنوارههای داخلی و بینالمللی حضور فعال داشتهاند. اتهامات مطرح شده علیه این سینماگران سنگین و حساس بود: «همکاری با دول متخاصم علیه جمهوری اسلامی» و «اظهارنظر درباره وقایع دی ماه ۱۴۰۴». اتهام «همکاری با دول متخاصم» معمولاً در موارد امنیتی و جاسوسی مطرح میشود و مجازات سنگینی (تا حبس طولانی مدت و حتی اعدام) دارد. اتهام دوم نیز ناظر بر موضعگیریهای سیاسی هنرمندان در قبال رویدادهای اجتماعی و سیاسی خاص (احتمالاً اعتراضات یا ناآرامیهای دی ۱۴۰۴) است. این خبر بلافاصله پس از انتشار، واکنشهای زیادی در فضای مجازی و میان اهالی فرهنگ و هنر برانگیخت. بسیاری از کاربران، احضار همزمان چهار سینماگر مطرح را نشانه تشدید فشار بر جامعه هنری ارزیابی کردند. برخی نیز خواستار شفافسازی قوه قضاییه در این خصوص شدند. با این حال، قبل از اینکه خبر به طور کامل گسترش یابد، روایت دوم (تکذیب) منتشر شد.
روایت دوم؛ تکذیب احضارها و پیگیری از منابع مطلع
تنها چند ساعت پس از انتشار خبر احضار چهار سینماگر، منابع مطلع و آگاه به امتداد (احتمالاً خبرگزاری یا رسانه منتشرکننده خبر اول) اعلام کردند که این خبر صحت ندارد. بر اساس این پیگیریها، «در سال ۱۴۰۵ هیچ احضاری در مورد افراد و عناوین ذکر شده انجام نشده است». این تکذیب، به طور مشخص نام تهمینه میلانی، محسن امیریوسفی، مصطفی کیایی و محسن کیایی را شامل میشود. تکذیب خبر احضار این چهار سینماگر، میتواند از چند جهت تحلیل شود. اولین و سادهترین تحلیل این است که خبر اول کاملاً جعلی و از روی ناآگاهی یا با هدف جنجالآفرینی منتشر شده است. تحلیل دوم این است که خبر اول بر اساس اطلاعات ناقص یا نادرست (شاید اشتباه گرفتن این افراد با دیگران) منتشر شده بود و پس از بررسی، نادرستی آن محرز شده است. تحلیل سوم (کماحتمالتر) این است که اصلاً چنین خبری در کار نبوده و کل ماجرا یک شایعه بیاساس است. با این حال، نکته قابل تأمل این است که پیش از این، هومن سیدی و سعید روستایی (دو کارگردان و بازیگر مطرح) به دادسرای فرهنگ و رسانه احضار شده بودند. هر چند جزئیات اتهامات آنان نیز هنوز به طور رسمی اعلام نشده، اما اصل احضار آن دو توسط منابع متعدد تأیید شده است. بنابراین، نمیتوان گفت که تمام اخبار مربوط به احضار سینماگران کذب است. بلکه خبر احضار این چهار نفر خاص تکذیب شده است.
نقش دادسرای فرهنگ و رسانه در پروندههای هنرمندان
دادسرای فرهنگ و رسانه یکی از دادسراهای تخصصی مستقر در تهران است که زیر نظر قوه قضاییه فعالیت میکند. صلاحیت این دادسرا رسیدگی به جرائمی است که در حوزه مطبوعات، خبرگزاریها، پایگاههای خبری و اطلاعرسانی، نشر کتاب، تولیدات فرهنگی و هنری (سینما، تئاتر، موسیقی)، فضای مجازی و شبکههای اجتماعی رخ میدهد. در سالهای اخیر، این دادسرا به یکی از مهمترین مراجع قضایی برای هنرمندان و اهالی رسانه تبدیل شده است. اتهامات مطرح شده در دادسرای فرهنگ و رسانه معمولاً شامل «نشر اکاذیب»، «تشویش اذهان عمومی»، «اهانت به مقدسات و ارزشهای نظام»، «تبلیغ علیه نظام»، «عضویت در گروهکهای معاند» و «همکاری با دول متخاصم» است. شدت این اتهامات از جزای نقدی و تعطیلی رسانه تا حبس طولانی مدت و محرومیت اجتماعی متغیر است. بسیاری از هنرمندان و روزنامهنگاران در سالهای اخیر به این دادسرا احضار و برخی نیز محکوم شدهاند.
با توجه به حساسیت پروندههای دادسرای فرهنگ و رسانه، شفافیت در اطلاعرسانی از اهمیت بالایی برخوردار است. انتشار اخبار تأیید نشده درباره احضار هنرمندان، میتواند باعث نگرانی و تشویش اذهان عمومی شود و اعتبار دستگاه قضایی را نیز خدشهدار کند. به همین دلیل، قوه قضاییه باید هر چه سریعتر و دقیقتر، از طریق مراجع رسمی (روابط عمومی قوه قضاییه، روابط عمومی دادسرا، یا خانه سینما)، اخبار مربوط به احضار و بازداشت هنرمندان را اطلاعرسانی کند.
سابقه احضار سینماگران در ماههای اخیر
قبل از این ماجرا، در ماههای اخیر نیز گزارشهایی درباره احضار تعدادی از سینماگران به دادسرای فرهنگ و رسانه منتشر شده بود. بر اساس خبر اول، «هومن سیدی» و «سعید روستایی» از جمله افرادی هستند که پیش از این به این دادسرا احضار شدهاند. هر چند تکذیب امروز شامل حال این دو نفر نمیشود و هنوز وضعیت آنان نامشخص است.
هومن سیدی، بازیگر و کارگردان، و سعید روستایی، کارگردان، از چهرههای شاخص سینمای مستقل و اجتماعی ایران هستند. فیلمهای آنان معمولاً به مسائل حساس اجتماعی و سیاسی میپردازد و برخی از آثارشان با ممیزی و موانع متعدد برای اکران مواجه شده است. احضار آنان به دادسرا، اگر واقعیت داشته باشد، میتواند ناشی از اظهارنظرهای آنان در فضای مجازی یا مصاحبههایشان با رسانههای خارجی باشد. با این حال، از آنجا که هیچ اطلاعیه رسمی از سوی دادسرای فرهنگ و رسانه در مورد احضار هومن سیدی و سعید روستایی منتشر نشده است، نمیتوان با قطعیت گفت که آنان واقعاً احضار شدهاند یا خیر. احتمال دیگری نیز وجود دارد: ممکن است احضار این دو نفر نیز مانند احضار چهار سینماگر امروز، شایعه باشد. جامعه هنری و رسانهای چشمانتظار شفافسازی قوه قضاییه در این خصوص هستند.
جمعبندی و توصیه به رسانهها و شهروندان
ماجرای امروز (انتشار خبر احضار چهار سینماگر و سپس تکذیب آن) یک نمونه کلاسیک از «شایعه در فضای مجازی» و «خبر ناقص و تأیید نشده» است. این رویداد نشان میدهد که چگونه یک خبر کوتاه و بدون منبع معتبر میتواند ظرف چند ساعت در شبکههای اجتماعی پخش شود و واکنشهای گستردهای برانگیزد. وقتی ساعات بعد تکذیب میشود، بسیاری از مردم که فقط خبر اول را دیدهاند، همچنان در ذهن خود آن را باور دارند و تکذیب به چشمشان نمیآید. به رسانهها و کانالهای خبری توصیه میشود پیش از انتشار هر خبری، به ویژه اخبار قضایی و امنیتی که حساسیت بالایی دارند، حتماً از منابع رسمی (روابط عمومی قوه قضاییه، دادسرا، وزارت اطلاعات و...) استعلام کنند. انتشار اخبار تأیید نشده، ضمن اینکه تابع اصول حرفهای روزنامهنگاری نیست، میتواند باعث تشویش اذهان عمومی، آسیب به آبروی افراد و کاهش اعتماد عمومی به رسانهها شود.
به شهروندان و کاربران فضای مجازی نیز توصیه میشود قبل از بازنشر هر خبری، یک لحظه مکث کنند، منبع خبر را بررسی کنند و اگر از معتبر بودن آن مطمئن نبودند، از بازنشر آن خودداری کنند. در فضایی که اخبار جعلی و شایعات با سرعت نور منتشر میشوند، «خودداری از بازنشر خبر تأیید نشده» یک عمل مسئولانه و اخلاقی است. همچنین اگر خبری را از یک منبع غیررسمی شنیدید، منتظر تکذیب یا تأیید منابع رسمی بمانید. تکذیبها معمولاً ساعاتی پس از انتشار خبر اولیه منتشر میشوند. صبر و احتیاط، کلید طلایی مقابله با شایعات است.