آسیانیوز ایران؛ سرویس علم و تکنولوژی:
هزاران کاربر در سراسر جهان از اختلال شدید در دسترسی به اپلیکیشنهای متا از جمله اینستاگرام، فیسبوک و مسنجر خبر دادند. این اختلال از ساعاتی پیش آغاز شده و همچنان ادامه دارد. وبسایت داوندیتکتور (Downdetector) که به طور تخصصی اختلالات اینترنتی را رصد میکند، گزارش داده است که تعداد شکایات در مدت کوتاهی از ۲۵ مورد به چندین هزار مورد افزایش یافته است. کاربران در شبکههای اجتماعی از خروج ناگهانی از حسابهای خود خبر دادهاند. بسیاری از آنها پس از تلاش برای ورود مجدد، با پیامهای خطا مواجه شدهاند.
شرکت متا (Meta) که مالک اینستاگرام، فیسبوک و مسنجر است، این مشکل را به طور رسمی تأیید کرده است. اندی استون، معاون ارتباطات این مجموعه، اعلام کرده است که تیمهای فنی در حال تلاش برای رفع این نقص هستند. داوندیتکتور یک وبسایت معروف است که اختلالات و قطعی سرویسهای اینترنتی را بر اساس گزارشهای کاربران رصد میکند. هر چه تعداد گزارشهای یک سرویس بیشتر باشد، احتمال اختلال گسترده بیشتر است. این اختلال در حالی رخ میدهد که هزاران کاربر در ایران نیز به دلیل استفاده از فیلترشکنها، با مشکلات مضاعفی مواجه شدهاند. اختلال در سرورهای متا، دسترسی از طریق فیلترشکن را نیز دشوار کرده است.
هنوز علت دقیق این اختلال مشخص نیست. کارشناسان سه احتمال را مطرح میکنند: ۱) حمله سایبری (هک)، ۲) اشکال فنی در سرورهای متا، ۳) بهروزرسانی نرمافزاری ناموفق. این اولین بار نیست که سرویسهای متا دچار اختلال گسترده میشوند. در سال ۲۰۲۱ نیز فیسبوک و اینستاگرام به مدت حدود ۶ ساعت با قطعی جهانی مواجه شدند. در آن حادثه، علت اشکال در تنظیمات مسیریابی (BGP) بود.
تحلیل فنی اختلال و نقش داوندیتکتور
وبسایت «داوندیتکتور» (Downdetector) یک سرویس آنلاین است که اختلالات سرویسهای اینترنتی را بر اساس گزارشهای کاربران و دادههای شبکه رصد میکند. این وبسایت با جمعآوری گزارشها از سراسر جهان، یک «نقشه حرارتی» (Heatmap) از اختلالات ایجاد میکند. در این حادثه، داوندیتکتور گزارش داد که تعداد شکایات مربوط به سرویسهای متا در مدت کوتاهی از ۲۵ مورد به چندین هزار مورد افزایش یافته است. این الگو نشان میدهد که اختلال «گسترده» و «جهانی» بوده است، نه محدود به یک منطقه جغرافیایی خاص. کاربران گزارش دادهاند که به طور ناگهانی از حسابهای خود خارج شدهاند و پس از تلاش برای ورود مجدد، با پیامهای خطای مختلفی مواجه شدهاند. برخی کاربران نیز گزارش دادهاند که صفحه ورود (Login Page) به طور کامل باز نمیشود یا با خطای ۵xx (خطای سرور) مواجه میشود.
علت احتمالی فنی
اختلال در سیستم احراز هویت (Authentication System) متا. این سیستم مسئول تأیید هویت کاربران و اجازه ورود به حسابهای آنهاست. اگر این سیستم از کار بیفتد، همه کاربران به طور خودکار از حسابهای خود خارج میشوند و نمیتوانند دوباره وارد شوند.
تأثیر اختلال بر کسبوکارها و اینفلوئنسرها
اختلال در سرویسهای متا، به ویژه اینستاگرام و فیسبوک، میلیونها کسبوکار و اینفلوئنسر را در سراسر جهان تحت تأثیر قرار داده است. بسیاری از کسبوکارهای کوچک و متوسط (SMEs) برای فروش محصولات خود به شدت به این پلتفرمها وابسته هستند.
تأثیر بر کسبوکارها
- کاهش فروش آنلاین (به دلیل عدم دسترسی به پیج اینستاگرام یا فروشگاه فیسبوک).
- عدم توانایی در پاسخگویی به مشتریان (به دلیل اختلال در مسنجر و دایرکت اینستاگرام).
- از دست رفتن محتوای تبلیغاتی (تبلیغات پرداخت شده در حال اجرا هستند، اما کسبوکار نمیتواند به نتایج دسترسی پیدا کند).
تأثیر بر اینفلوئنسرها
- کاهش تعامل با فالوورها (لایک، کامنت، دایرکت).
- از دست رفتن درآمد تبلیغاتی (زیرا برندها معمولاً بر اساس میزان تعامل (انگیجمنت) هزینه پرداخت میکنند).
- افت بازدید استوری و پست (که مستقیماً بر درآمد تأثیر میگذارد).
این اختلال نشان میدهد که «تمرکز بیش از حد بر یک پلتفرم» چقدر میتواند خطرناک باشد. کسبوکارها و اینفلوئنسرها باید همواره یک «کانال جایگزین» (مثل وبسایت، ایمیل مارکتینگ، یا پیامرسانهای دیگر) برای ارتباط با مخاطبان خود داشته باشند.
مقایسه با اختلال سال ۲۰۲۱ و درسهایی که متا باید بیاموزد
در سال ۲۰۲۱ (اکتبر ۲۰۲۱)، فیسبوک (و سایر سرویسهای متا) به مدت حدود ۶ ساعت با قطعی جهانی مواجه شد. در آن حادثه، علت اختلال، «اشکال در تنظیمات مسیریابی BGP» (Border Gateway Protocol) بود. یک اشتباه پیکربندی در سرورهای فیسبوک، باعث شد که مسیریابهای اینترنتی در سراسر جهان نتوانند آدرس سرورهای فیسبوک را پیدا کنند.
علت اختلال امروز چه بود؟
اگرچه متا هنوز علت دقیق را اعلام نکرده است، اما سه احتمال وجود دارد:
۱) تکرار اشتباه BGP
کماحتمال، اما غیرممکن نیست. متا پس از حادثه ۲۰۲۱، ادعا کرد که سیستمهای خود را برای جلوگیری از تکرار آن اشتباه بهینهسازی کرده است.
۲) حمله سایبری (هک)
اگر حادثه امروز عمدی باشد (مثلاً توسط یک گروه هکری)، این احتمال وجود دارد که متا هدف یک حمله «DDoS» (حمله انکار سرویس توزیع شده) قرار گرفته باشد. در این حملات، هکرها با ارسال حجم عظیمی از ترافیک جعلی به سرورها، آنها را از کار میاندازند.
۳) اشکال در بهروزرسانی نرمافزاری
محتملترین علت. متا ممکن است یک بهروزرسانی نرمافزاری (Patch) را روی سرورهای خود اعمال کرده باشد که با نسخه فعلی نرمافزارهای دیگر ناسازگار بوده و باعث اختلال شده است.
وضعیت کاربران ایرانی و مشکلات مضاعف
کاربران ایرانی در این حادثه، وضعیت دشوارتری نسبت به سایر کاربران جهان دارند. دلیل اصلی: «استفاده از فیلترشکن». از آنجایی که اینستاگرام و فیسبوک در ایران فیلتر هستند، کاربران ایرانی برای دسترسی به آنها مجبور به استفاده از فیلترشکن (VPN یا پراکسی) هستند. اختلال در سرورهای اصلی متا، ارتباط فیلترشکنها با این سرورها را نیز مختل میکند.
مشکلات مضاعف کاربران ایرانی
- اگر اختلال به دلیل حمله DDoS باشد، نه تنها سرورهای متا از کار میافتند، بلکه فیلترشکنهایی که از همان سرورها عبور میکنند نیز قطع میشوند.
- کاربران ایرانی معمولاً از فیلترشکنهای رایگان و ناپایدار استفاده میکنند که در زمان اختلال، اولین گزینههایی هستند که از کار میافتند.
- حتی اگر متا مشکل را برطرف کند، ممکن است فیلترشکنها چند ساعت بعد (یا حتی چند روز بعد) بتوانند دوباره متصل شوند.
توصیه به کاربران ایرانی
در زمان اختلال، از تلاش مکرر برای ورود به اینستاگرام و فیسبوک خودداری کنید. این کار نه تنها باعث رفع مشکل نمیشود، بلکه ممکن است فیلترشکن شما را به دلیل ارسال درخواستهای بیش از حد، مسدود کند. صبور باشید و منتظر اطلاعیه رسمی متا باشید.
چشمانداز آینده و ضرورت ایجاد پلتفرمهای جایگزین
این حادثه (و حوادث مشابه در گذشته) نشان میدهد که تکیه بر یک شرکت (متا) و پلتفرمهای آن (اینستاگرام، فیسبوک) برای ارتباطات و کسبوکار، بسیار پرریسک است. یک اختلال چند ساعته میتواند میلیاردها دلار ضرر به اقتصاد جهانی وارد کند.
چه باید کرد؟
- ۱) برای کاربران عادی: از چند پلتفرم اجتماعی استفاده کنید. مثلاً علاوه بر اینستاگرام، در توییتر، تلگرام، لینکدین و... نیز حساب کاربری داشته باشید. اگر یکی از پلتفرمها دچار اختلال شد، شما همچنان میتوانید با دیگران در ارتباط باشید.
- ۲) برای کسبوکارها: وبسایت مستقل خود را راهاندازی کنید و مشتریان را به سمت آن هدایت کنید. همچنین از ایمیل مارکتینگ (جمعآوری آدرس ایمیل مشتریان) و پیامرسانهای جایگزین (مانند تلگرام، واتساپ، ایتا، بله، سروش) استفاده کنید.
- ۳) برای دولتها: سرمایهگذاری روی «پلتفرمهای داخلی» (مثل ایتا، بله، سروش و روبیکا در ایران) را افزایش دهند. این پلتفرمها نه تنها وابستگی به شرکتهای خارجی را کاهش میدهند، بلکه در زمان اختلال جهانی (یا تحریم) نیز قابل استفاده هستند.
متا قول داده است که هر چه سریعتر مشکل را برطرف کند. اما این بار هم که مشکل رفع شود، باز هم ممکن است در آینده تکرار شود. تنها راه حل بلندمدت، «تنوعبخشی به پلتفرمهای ارتباطی» است، نه تکیه بر یک شرکت واحد.