آسیانیوز ایران؛ سرویس اقتصادی:
مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی در گزارشی هشداردهنده، ابعاد بحران کمبود برق در تابستان ۱۴۰۵ را تشریح کرد. بر اساس این گزارش، شکاف ناترازی برق در بدبینانهترین سناریو به ۱۸ هزار و ۷۰۰ مگاوات خواهد رسید. ناترازی برق به معنای اختلاف بین «تولید برق» و «مصرف برق» است. هر چه این اختلاف بیشتر باشد، خاموشیهای گستردهتر و طولانیتری رخ خواهد داد. در سناریوی واقعبینانه، این شکاف ۱۳ هزار و ۶۰۰ مگاوات پیشبینی شده است. نکته نگرانکننده در گزارش مرکز پژوهشهای مجلس، اشاره به «افزایش کسری برق در شب» است. دلیل این موضوع، وابستگی به نیروگاههای خورشیدی است که در شب (بدون نور خورشید) قادر به تولید برق نیستند. در صورت نبود مدیریت مناسب، خاموشیهای شبانه بدتر از سالهای گذشته خواهد شد.
معاون هماهنگی توزیع شرکت توانیر با لحنی تهدیدآمیز اعلام کرده است که برق مشترکان «بدمصرف» بدون هیچ تشریفاتی قطع خواهد شد. این مشترکان شامل افرادی است که الگوی مصرف (۳۰۰ کیلووات ساعت در ماه برای اقلیم گرم و ۲۰۰ کیلووات ساعت برای اقلیم معتدل) را رعایت نمیکنند. جیرهبندی برق در بخش صنعت و کشاورزی آغاز شده است. رئیس کمیسیون انرژی اتاق بازرگانی ایران هشدار داده است که به زودی جیرهبندی به بخش خانگی نیز کشیده خواهد شد. این یعنی احتمال قطعی برنامهریزی شده برق (خاموشیهای خزنده) در ساعات اوج مصرف (ظهر و شب) وجود دارد. عباس علیآبادی، وزیر نیرو، از اعطای «گواهی صرفهجویی» به شهروندانی که از تجهیزات سرمایشی کممصرف (کولرهای اینورتردار با برچسب انرژی A++ و بالاتر) استفاده کنند، خبر داد. این گواهی قابل فروش در بورس انرژی است و میتواند مشوق خوبی برای کاهش مصرف باشد.
علت اصلی بحران برق چیست؟
سه عامل:
۱) افزایش دمای بیسابقه (تابستان امسال گرمتر از سال گذشته)
۲) کاهش بارندگی و خشکی رودخانهها (کاهش تولید برق آبی)
۳) سوخت رسانی ناکافی به نیروگاههای حرارتی (کمبود گاز و مازوت سوزی ممنوع).
سازمان هواشناسی پیشبینی کرده است که دمای هوا در تیر و مرداد ۱۴۰۵ حدود ۲ تا ۴ درجه بالاتر از میانگین بلندمدت خواهد بود. این یعنی مصرف برق کولرها و دستگاههای سرمایشی به شدت افزایش مییابد و فشار روی شبکه برق دوچندان میشود.
تحلیل اعداد و ارقام؛ ناترازی ۱۳,۶۰۰ تا ۱۸,۷۰۰ مگاوات
ناترازی برق به معنای «کسری تولید نسبت به مصرف» است. در شرایط عادی، ایران حدود ۶۰,۰۰۰ مگاوات نیروگاه فعال دارد (نیروگاههای حرارتی، گازی، سیکل ترکیبی، برق آبی و تجدیدپذیر). حداکثر مصرف برق در تابستان ۱۴۰۴ حدود ۵۸,۰۰۰ مگاوات بود. اگر ناترازی ۱۳,۶۰۰ مگاوات باشد، یعنی مصرف به حدود ۷۰,۰۰۰ مگاوات میرسد (۱۵,۰۰۰ مگاوات بیشتر از ظرفیت تولید!). با این حساب، حداقل ۱۵,۰۰۰ مگاوات کسری داریم که معادل تعطیلی کامل ۱۰ شهر بزرگ (مانند اصفهان، شیراز، کرج، تبریز و ...) است.
عدد ۱۸,۷۰۰ مگاوات (سناریوی بدبینانه) یک فاجعه است. در این حالت، حدود ۳۰ درصد از کل برق کشور کسری خواهد داشت. این بدان معناست که هر روز حداقل ۶ تا ۸ ساعت خاموشی (در قالب خاموشیهای خزنده و برنامهریزی شده) اعمال میشود. صنایع بزرگ (فولاد، پتروشیمی، سیمان) مجبور به توقف کامل تولید میشوند و بخش کشاورزی (چاههای برق دار) از مدار خارج میگردد. هزینه اقتصادی این خاموشیها دهها هزار میلیارد تومان خواهد بود.
چرا ناترازی به این اندازه بزرگ است؟
سه دلیل اصلی:
- رشد مصرف خانگی: به دلیل افزایش دما و خرید کولرهای گازی پرمصرف توسط مردم
- کاهش تولید نیروگاههای برق آبی: به دلیل خشکسالی، ذخایر سدها به شدت کاهش یافته است. سد کرج، لتیان، لار و زاینده رود در پایینترین سطح خود هستند.
- کمبود سوخت: نیروگاههای حرارتی برای تولید برق به گاز و مازوت نیاز دارند. در تابستان، گاز به بخش خانگی تخصیص مییابد و نیروگاهها مجبور به استفاده از مازوت (سوخت مایع) میشوند که باعث آلودگی هوا و کاهش راندمان (حدود ۱۰ درصد) میشود.
تهدید توانیر و آغاز جیرهبندی در بخش خانگی
معاون هماهنگی توزیع شرکت توانیر (شرکت مادر تخصصی تولید، انتقال و توزیع نیروی برق ایران) اعلام کرده که برق مشترکان بدمصرف «بدون اغماض» قطع میشود. الگوی مصرف برق برای مشترکان خانگی به این صورت است:
- اقلیم گرم (خوزستان، بوشهر، هرمزگان، سیستان و بلوچستان، کرمان، یزد، فارس، خراسان جنوبی، سمنان): ۳۰۰ کیلووات ساعت در ماه.
- اقلیم معتدل (بقیه استانها، از جمله تهران، اصفهان، مازندران، گیلان، آذربایجان شرقی و غربی): ۲۰۰ کیلووات ساعت در ماه.
هر کیلووات ساعت اضافه بر این الگو، مشمول قیمتهای تصاعدی (تا ۴ برابر قیمت عادی) میشود. اما توانیر فراتر از گرانکردن برق، تهدید به «قطع برق» کرده است. این یعنی مشترکانی که در ماه بیش از (مثلاً) ۴۰۰ کیلووات ساعت مصرف کنند (در اقلیم گرم) یا ۳۰۰ کیلووات ساعت (در اقلیم معتدل)، برق آنها بدون اخطار قبلی قطع میشود. این تهدید، مشمول حال همه مشترکان نیست. مدارس، بیمارستانها، مراکز نظامی، سفارتخانهها و اماکن مذهبی از شمول قطع برق مستثنی هستند. همچنین مشترکانی که از کولرهای کم مصرف (A++ و A+++) استفاده میکنند و یا انشعاب برق آنها زیر ۳۰ آمپر است، احتمالاً (با اغماض) مشمول قطعی نمیشوند. اما برای اکثر خانوارهای ایرانی که کولر گازی ۱۲ هزار (حداقل ۴۰ آمپر) دارند، هشدار جدی است.
گواهی صرفهجویی انرژی؛ مشوق اقتصادی برای کاهش مصرف
وزیر نیرو از اعطای «گواهی صرفهجویی انرژی» به شهروندانی خبر داد که تجهیزات سرمایشی کم مصرف نصب میکنند. این گواهی چیست و چگونه کار میکند؟
مفهوم گواهی صرفهجویی
هر کیلووات ساعت برق که شما کمتر مصرف کنید (در مقایسه با میانگین)، یک «گواهی صرفهجویی» دریافت میکنید. این گواهی قابل فروش در بورس انرژی است. خریداران گواهی، صنایع بزرگی هستند که به دلیل مصرف بالای برق، جریمه میشوند. آنها با خرید گواهی صرفهجویی، جریمه خود را کاهش میدهند.
مثال: فرض کنید یک کولر گازی معمولی (۱۲ هزار) در یک ماه ۵۰۰ کیلووات ساعت برق مصرف میکند. یک کولر اینورتردار (A+++) با همان قدرت، فقط ۲۰۰ کیلووات ساعت مصرف میکند. شما ۳۰۰ کیلووات ساعت صرفهجویی کردهاید. این ۳۰۰ کیلووات ساعت، به قیمت هر کیلووات حدود ۵۰۰ تومان، ارزش ۱۵۰,۰۰۰ تومان دارد. شرکت توانیر این گواهی را از شما میخرد و شما ۱۵۰,۰۰۰ تومان پول نقد دریافت میکنید.
این طرح، یک «برد-برد» است: شهروندان پول میگیرند، صنایع جریمه کمتری میپردازند، و شبکه برق فشار کمتری تحمل میکند. مشکل اصلی: اعطای این گواهی و فرآیند فروش آن در بورس انرژی، پیچیده و زمانبر است. بسیاری از شهروندان عادی توانایی انجام این کار را ندارند. دولت باید یک اپلیکیشن موبایل ساده و کاربرپسند برای این کار طراحی کند.
خاموشی در راه است؛ وظیفه شهروندان و صنایع
با توجه به هشدارها، تقریباً قطعی است که تابستان امسال شاهد خاموشیهای گسترده (مشابه تابستان ۱۴۰۰) خواهیم بود. سه سناریو محتمل:
-
سناریوی خوشبینانه (احتمال ۲۰ درصد)
با مشارکت حداکثری مردم و صنایع، مصرف ۱۰ درصد کاهش مییابد. خاموشیها فقط در بخش صنایع سنگین اعمال میشود و بخش خانگی و کشاورزی خاموشی ندارند.
-
سناریوی واقعبینانه (احتمال ۶۰ درصد)
مصرف فقط ۵ درصد کاهش مییابد. خاموشیهای خزنده (۲ تا ۳ ساعت در روز) در بخش خانگی اعمال میشود. صنایع نیز مجبور به کاهش تولید میشوند.
-
سناریوی بدبینانه (احتمال ۲۰ درصد)
مصرف اصلاً کاهش نمییابد. خاموشیهای گسترده (۴ تا ۶ ساعت در روز) در تمام بخشها (خانگی، صنعتی، کشاورزی) اعمال میشود. اقتصاد کشور فلج میشود.
توصیه به شهروندان برای کاهش مصرف (و جلوگیری از خاموشی)
- کولر گازی را روی دمای ۲۴ درجه تنظیم کنید (هر درجه کمتر، ۱۰ درصد مصرف بیشتر).
- از کولر آبی به جای کولر گازی استفاده کنید (کولر آبی ۸۰ درصد کمتر برق مصرف میکند).
- کولر را در ساعات اوج مصرف (۱۲ تا ۱۶ و ۲۰ تا ۲۳) خاموش کنید.
- از لوازم پرمصرف (اتو، ماشین لباسشویی، ماشین ظرفشویی، جاروبرقی) در ساعات غیر اوج (۲۲ تا ۶ صبح) استفاده کنید.
- لامپهای LED (با برچسب A++) جایگزین لامپهای قدیمی کنید (لامپ LED ۸۰ درصد کمتر برق مصرف میکند).
چشمانداز آینده؛ راهکارهای بلندمدت برای خروج از بحران
بحران برق ایران یک بحران ساختاری است و با تهدید و جریمه حل نمیشود. راهکارهای بلندمدت عبارتند از:
- ۱) افزایش ظرفیت نیروگاههای تجدیدپذیر (خورشیدی و بادی): ایران پتانسیل عظیم انرژی خورشیدی دارد (۳۰۰ روز آفتابی در سال). با سرمایهگذاری ۱۰ میلیارد دلاری، میتوان ۲۰,۰۰۰ مگاوات نیروگاه خورشیدی احداث کرد. این کار علاوه بر حل بحران برق، ۵۰,۰۰۰ شغل جدید ایجاد میکند.
- ۲) بهینهسازی مصرف در بخش خانگی: اجباری شدن استفاده از کولرهای اینورتردار با برچسب A+++ برای ساختمانهای نوساز و ارائه تسهیلات بانکی (وام کمبهره) برای تعویض کولرهای فرسوده.
- ۳) اصلاح تعرفهها: قیمت برق باید بر اساس «قیمت تمام شده» (حدود ۲,۰۰۰ تومان برای هر کیلووات ساعت) محاسبه شود، نه یارانهای. در حال حاضر، مشترکان خانگی فقط ۱۰۰ تا ۲۰۰ تومان به ازای هر کیلووات ساعت پرداخت میکنند. این یارانه، بیرویه مصرف را تشویق میکند. دولت باید یارانه را فقط به دهکهای پایین بپردازد.
- ۴) مدیریت سمت تقاضا: نصب کنتورهای هوشمند برای قطع خودکار برق مشترکان پرمصرف (بدون نیاز به نیروی انسانی). همچنین راهاندازی «اپلیکیشن مدیریت مصرف» که به کاربر نشان میدهد چه زمانی برق گران است و چه زمانی ارزان.
اگر دولت این راهکارها را اجرا نکند، بحران برق در سالهای آینده بدتر خواهد شد و خاموشیهای طولانیتری (۸ تا ۱۰ ساعت در روز) رخ خواهد داد. تابستان ۱۴۰۵، شاید گرمترین تابستان تاریخ ایران باشد، اما لزوماً نباید تاریکترین تابستان باشد.