آسیانیوز ایران؛ سرویس سیاسی:
شب گذشته، خبری که قرار بود در ژنو رخ دهد، در ورسای و تهران رقم خورد. مسعود پزشکیان و دونالد ترامپ، در یک فاصله زمانی کوتاه، متن یادداشت تفاهم را به صورت دیجیتال و غیرحضوری امضا کردند. این یعنی مراسم حضوری در سوئیس، که قرار بود جمعه برگزار شود، عملاً منتفی شد. سوال بزرگ این است: چرا؟ ساعاتی قبل از این امضا، خبر رسید که شهباز شریف، نخستوزیر پاکستان، که قرار بود به عنوان میانجی در مراسم ژنو حضور یابد، سفر خود را به سوئیس لغو کرده است. شبکه الجزیره به نقل از تلویزیون پاکستان، این خبر را بدون ارائه دلیل رسمی منتشر کرد. اما خیلی زود، گمانهزنیها به سمتی رفت که شاید دیگر نیازی به این سفر نیست.
منابع آگاه در پاکستان، ابتدا گفتند که معاون وزیر خارجه این کشور به جای نخستوزیر، عازم سوئیس خواهد شد. اما باز هم این خبر دوام نیاورد. چرا که خبرگزاری ایرنا، ساعاتی بعد، به نقل از یک منبع مطلع اعلام کرد که ایران به پاکستان اطلاع داده که دیگر نیازی به برگزاری جلسه حضوری در سوئیس نیست. یعنی عملاً، مراسم لغو شده است. اما قضیه به اینجا ختم نشد. شبکه فاکسنیوز، به نقل از منابع نزدیک به کاخ سفید، گزارش داد که مراسم امضای تفاهمنامه در ژنو لغو شده، چون این سند پیشتر در ورسای به امضای ترامپ رسیده بوده است. یعنی ترامپ، پیش از آنکه پزشکیان پای سند را امضا کند، آن را در فرانسه و در حاشیه نشست گروه هفت امضا کرده بود. این یعنی همه چیز از قبل، در پشت پرده، نهایی شده بود.
حالا سوال اینجاست که این امضای دیجیتال، چه معنایی برای آینده دارد؟
آیا توافق، به طور کامل نهایی شده است یا این فقط یک مرحله از یک فرایند طولانیتر است؟ نخستوزیر پاکستان، در توئیتی، اعلام کرده که «روسای جمهور ایالات متحده و ایران بر اساس توافقی که من به عنوان میانجی تأیید کردهام، یادداشت تفاهم را امضا کردند.» یعنی اسلامآباد، همچنان خود را میانجی اصلی این توافق میداند. در سوی دیگر، بازارهای جهانی واکنش سریعی نشان دادند. قیمت نفت خام برنت، پس از اعلام خبر امضای تفاهمنامه، به ۷۸ دلار و ۶۶ سنت در هر بشکه کاهش یافت. این یعنی بازار، این توافق را به معنای کاهش تنشهای ژئوپلیتیکی و افزایش عرضه نفت تفسیر کرده است. اما آیا این کاهش قیمت، پایدار خواهد بود؟ و در نهایت، سوالی که همه منتظر پاسخ آن هستند: آیا این پایان جنگ است؟ یا فقط یک وقفه در مسیر پر فراز و نشیب روابط ایران و آمریکا؟ آنچه مشخص است، سفر هیات ایرانی به ژنو هنوز قطعی نشده و منابع ایرانی میگویند که این موضوع طی ساعات آینده مشخص خواهد شد. اما با این امضای دیجیتال، شاید دیگر نیازی به آن سفر نباشد.
چرا مراسم ژنو لغو شد؟ سه سناریو محتمل
لغو ناگهانی مراسم ژنو، سوالات زیادی را ایجاد کرده است. سه سناریو برای این تصمیم میتوان متصور شد:
-
سناریوی اول
این یک اقدام نمایشی از سوی آمریکا بود. ترامپ میخواست نشان دهد که توافق را خودش و به تنهایی نهایی کرده و نیازی به یک مراسم پرزرقوبرق با حضور میانجیها ندارد. امضای سند در ورسای، آن هم در حاشیه نشست گروه هفت، یک پیام سیاسی واضح داشت: «من رئیسجمهور آمریکا هستم و توافق را خودم مدیریت کردم.»
-
سناریوی دوم
اختلافات پشت پرده بر سر تشریفات. ممکن است ایران با حضور نخستوزیر پاکستان به عنوان «میانجی» موافق نبوده و یا بر سر جایگاه و نقش او در مراسم اختلاف نظر وجود داشته است. ایران ترجیح داده که توافق به صورت مستقیم و بدون واسطهگری علنی امضا شود. در این صورت، لغو مراسم میتواند یک تاکتیک مذاکراتی از سوی تهران بوده باشد.
-
سناریوی سوم
یک مانع فنی یا سیاسی در آخرین لحظه. ممکن است یکی از طرفین در آخرین ساعات، با یک مانع غیرمنتظره (مانند عدم تایید مجلس یا شورای امنیت) مواجه شده و ترجیح داده که مراسم را به تعویق بیندازد. اما از آنجا که امضای دیجیتال انجام شده، این سناریو کماحتمالتر به نظر میرسد. به هر حال، این اقدام، نشاندهنده یک تغییر رویه در دیپلماسی ایران و آمریکا است.
نقش پاکستان؛ از میانجی تا حاشیهنشین
پاکستان، به خصوص شهباز شریف، خود را یکی از اصلیترین معماران این توافق میداند. نخستوزیر پاکستان در توئیت خود، صراحتاً گفته است که توافق بر اساس «تأیید» او صورت گرفته است. اما لغو سفر او به سوئیس و جایگزینی معاون وزیر خارجه، نشاندهنده کاهش نقش اسلامآباد در مرحله نهایی است. این یعنی پاکستان، هرچند در مذاکرات اولیه نقش فعالی داشته، اما در لحظه امضا، به حاشیه رانده شده است.
چرا این اتفاق افتاد؟
یک احتمال این است که ایران و آمریکا ترجیح دادهاند که توافق را به صورت مستقیم و بدون واسطهگری علنی نهایی کنند تا از هرگونه تفسیر مبنی بر «تحمیل» توافق توسط یک کشور ثالث جلوگیری شود. احتمال دیگر این است که پاکستان خودش تصمیم به عقبنشینی گرفته باشد تا اگر توافق در آینده با مشکل مواجه شد، مسئولیتی متوجه او نباشد.
با این حال، این تغییر سطح نمایندگی، میتواند یک «توهین دیپلماتیک» به اسلامآباد تلقی شود. در فرهنگ دیپلماتیک، جایگزینی نخستوزیر با یک معاون وزیر، نشاندهنده کاهش اهمیت نقش آن کشور است. به نظر میرسد که در این معادله، پاکستان بیش از آنکه «میانجی» باشد، یک «تأییدکننده» بوده است.
واکنش بازار نفت؛ کاهش ۷۸ دلاری، نشانه چیست؟
قیمت نفت خام برنت، پس از اعلام خبر توافق، با کاهش قابل توجهی مواجه شد و به ۷۸ دلار و ۶۶ سنت در هر بشکه رسید. این کاهش، بازتاب مستقیم این باور در بازار است که تنشهای ژئوپلیتیکی در خلیج فارس کاهش یافته و احتمال اختلال در عرضه نفت کمتر شده است. وقتی جنگ پایان مییابد، ریسک نفت نیز کاهش مییابد.
اما آیا این کاهش قیمت، پایدار خواهد بود؟
این سوالی است که تحلیلگران بازار انرژی با آن دست و پنجه نرم میکنند. عوامل متعددی میتوانند بر قیمت نفت تأثیر بگذارند: میزان پایبندی ایران و آمریکا به مفاد توافق، وضعیت اقتصاد جهانی، و تصمیم اوپکپلاس درباره سطح تولید. برخی تحلیلگران معتقدند که این کاهش قیمت، ممکن است موقتی باشد و با شروع مذاکرات ۶۰ روزه، قیمتها دوباره نوسان پیدا کنند. در سوی دیگر، کاهش قیمت نفت میتواند به نفع اقتصادهای مصرفکننده (مانند هند، چین و کشورهای اروپایی) باشد. اما برای ایران که اقتصادش به نفت وابسته است، کاهش قیمت میتواند یک چالش باشد. ایران برای تامین بودجه خود، نیاز به قیمت بالاتر از ۸۵ دلار دارد. پس هرچند لغو تحریمها خبر خوبی است، اما کاهش قیمت نفت میتواند بخشی از این سود را خنثی کند.
امضای دیجیتال؛ یک تحول در روال دیپلماتیک
استفاده از امضای دیجیتال برای یک معاهده بینالمللی، یک رویه نادر و جالب توجه است. معمولاً چنین اسنادی در یک مراسم رسمی و با حضور مقامات عالیرتبه به امضا میرسد. اما اینبار، پزشکیان و ترامپ، در فاصله چند هزار کیلومتری و به صورت غیرحضوری، این کار را انجام دادند. این نشان میدهد که هر دو طرف به دنبال «تثبیت سریع» توافق بودهاند و نمیخواستهاند که تشریفات، مانعی بر سر راه آن باشد.
این رویه، میتواند یک الگو برای آینده باشد. در جهانی که ارتباطات دیجیتال به سرعت در حال گسترش است، شاید به زودی شاهد کاهش مراسمهای تشریفاتی و افزایش امضاهای الکترونیکی در سطح بینالمللی باشیم. اما این رویه همچنین میتواند به کاهش شفافیت منجر شود. یک مراسم حضوری، معمولاً با پوشش خبری گسترده همراه است و افکار عمومی را در جریان قرار میدهد. اما امضای دیجیتال، ممکن است به معنای یک «توافق پنهانی» تعبیر شود که برخی را نگران خواهد کرد. با این حال، نخستوزیر پاکستان با انتشار یک توئیت، سعی کرده است شفافیت را حفظ کند و خود را به عنوان «تأییدکننده» توافق معرفی نماید. اما این اقدام، به تنهایی نمیتواند جای یک مراسم رسمی با حضور خبرنگاران و تحلیلگران را بگیرد.
آینده مذاکرات؛ ۶۰ روز برای یک توافق نهایی
امضای این یادداشت تفاهم، آغاز یک فرایند ۶۰ روزه است. در این مدت، ایران و آمریکا باید بر سر جزئیات توافق نهایی (از جمله میزان و نحوه لغو تحریمها، سرنوشت مواد غنیشده و برنامه موشکی) به توافق برسند. این ۶۰ روز، میتواند فرصت بزرگی برای ایران و آمریکا باشد، اما همچنین میتواند به یک میدان مین تبدیل شود. عوامل متعددی میتوانند این فرایند را پیچیده کنند: فشارهای داخلی در ایران (از سوی مخالفان توافق)، فشارهای داخلی در آمریکا (از سوی لابی اسرائیل)، و همچنین رفتار اسرائیل در منطقه. نتانیاهو قبلاً اعلام کرده است که «کار با ایران ممکن است تمام نشده باشد.» پس ایران و آمریکا باید این ۶۰ روز را با دقت و هوشمندی مدیریت کنند.
در نهایت، امضای این یادداشت تفاهم، یک گام بزرگ در مسیر صلح است. اما این پایان راه نیست. باید منتظر ماند و دید که آیا دو طرف میتوانند بر روی جزئیات توافق نهایی به توافق برسند یا خیر. یک چیز قطعی است: خاورمیانه هرگز مثل قبل نخواهد بود.