آسیانیوز ایران؛ سرویس سیاسی:
سه روز از امضای آنلاین یادداشت تفاهم تهران و واشنگتن میگذرد و هنوز متن کامل این سند در هالهای از ابهام باقی مانده است. اما سکوت رسمی، جای خود را به روایتهای غیررسمی و فاششده از منابع خبری معتبر جهان داده است. العربیه، سیانان، بلومبرگ و والاستریت ژورنال، هر کدام به فراخور، گوشههایی از این سند ۱۴ مادهای را روایت کردهاند. آنچه در این میان جلب توجه میکند، وسعت امتیازهایی است که برای تهران در نظر گرفته شده است. بامداد ۲۵ خرداد، خبر پایان جنگ از تهران و واشنگتن مخابره شد. اما آنچه در پشت صحنه میگذرد، بسیار فراتر از یک آتشبس ساده است. این یادداشت تفاهم، که قرار است جمعه ۲۹ خرداد در سوئیس به امضای نهایی برسد، چارچوبی ۶۰ روزه برای مذاکراتی است که میتواند نقشه سیاسی و اقتصادی خاورمیانه را برای دههها تغییر دهد.
بر اساس نسخههای منتشرشده، این سند ۱۴ مادهای شامل مواردی چون پایان فوری جنگ در همه جبههها (از جمله لبنان)، رفع محاصره دریایی، صدور معافیتهای نفتی و بانکی، آزادسازی داراییهای مسدودشده ایران، و حتی تعهد آمریکا و متحدانش به تأمین مالی دستکم ۳۰۰ میلیارد دلار برای بازسازی و توسعه اقتصادی ایران است. این رقم، در نوع خود، بیسابقه و شگفتانگیز است. در سوی مقابل، جمهوری اسلامی نیز بر تعهد دیرینه خود به عدم تولید سلاح هستهای تأکید کرده است. همچنین، ایران موظف شده که تردد کشتیها را در خلیج فارس و دریای عمان به سطح پیش از جنگ بازگرداند و موانع فنی از جمله مینها را برطرف کند. این بخش از توافق، جنبه عملیاتی و اجرایی دارد و نشان میدهد که دو طرف، جدیتر از هر زمان دیگری به دنبال عادیسازی روابط هستند.
با این حال، برخی از مسائل کلیدی همچنان در هالهای از ابهام باقی مانده است. برنامه موشکی ایران و حمایت از گروههای نیابتی، دو موضوعی که بنیامین نتانیاهو و دونالد ترامپ از آنها به عنوان «دلایل آغاز جنگ» یاد میکردند، در این تفاهمنامه دیده نمیشود. این یعنی تهران توانسته است این دو موضوع را از دستور کار مذاکرات خارج کند؛ دستاوردی بزرگ برای ایران و شکستی سنگین برای اسرائیل. در همین حال، ترامپ در حاشیه نشست گروه هفت، با لحنی دوگانه، این تفاهمنامه را «بسیار قوی» توصیف کرده و همزمان هشدار داده است که در صورت نارضایتی، «دوباره به سمت ایران شلیک خواهیم کرد». این اظهارات، نشاندهنده بیاعتمادی متقابلی است که هنوز میان دو طرف وجود دارد و ممکن است در مسیر مذاکرات ۶۰ روزه، دوباره سر باز کند. اما منتقدان این توافق نیز ساکت ننشستهاند. شاهزاده رضا پهلوی، در اظهاراتی تند، تأکید کرده است که این توافق خواسته مردم ایران را نادیده میگیرد و ۴۰ هزار کشته در دو روز جنگ، برای مذاکره بر سر «تنگه هرمز» نبوده است. این نگاه، نشاندهنده شکاف عمیق میان جریانهای سیاسی داخل و خارج از ایران بر سر نحوه تعامل با غرب است.
متن کامل یادداشت تفاهم
آنچه در ادامه می آید، ۱۴ بند مندرج در این توافق به روایت سی ان ان است.
۱. جمهوری اسلامی و ایالات متحده، به همراه متحدان خود در جنگ جاری، با امضای این یادداشت تفاهم، پایان فوری و دائمی جنگ را در تمامی جبهه ها، از جمله لبنان، اعلام می کنند و متعهد می شوند از این پس هیچ گونه اقدام خصمانه ای علیه یکدیگر انجام ندهند و از تهدید یا توسل به زور علیه یکدیگر خودداری کنند. توافق نهایی مفاد این ماده و موارد باقی مانده را تایید خواهد کرد.
۲. جمهوری اسلامی ایران و ایالات متحده آمریکا متعهد می شوند به حاکمیت و تمامیت ارضی یکدیگر احترام بگذارند و از دخالت در امور داخلی یکدیگر خودداری کنند.
۳. جمهوری اسلامی ایران و ایالات متحده متعهد می شوند ظرف حداکثر ۶۰ روز که با توافق متقابل قابل تمدید است، درباره یک توافق نهایی مذاکره کنند و به آن دست یابند.
۴. ایالات متحده بلافاصله پس از امضای این یادداشت تفاهم، محاصره دریایی را لغو و از هرگونه مداخله یا مانع تراشی علیه جمهوری اسلامی جلوگیری خواهد کرد و حداکثر ظرف ۳۰ روز، تردد دریایی را به ظرفیت کامل خود بازخواهد گرداند. حجم تردد کشتی ها از سوی جمهوری اسلامی باید متناسب با سطح تردد پیش از جنگ باشد. همچنین ایالات متحده متعهد می شود نیروهای خود را حداکثر ظرف ۳۰ روز پس از انعقاد توافق نهایی، از مناطق پیرامونی خارج کند.
۵. جمهوری اسلامی ایران با امضای این یادداشت تفاهم، فورا اقداماتی را برای تضمین ازسرگیری تردد کشتی های تجاری از خلیج فارس به دریای عمان و بالعکس آغاز خواهد کرد، به گونه ای که این تردد حداکثر ظرف ۳۰ روز به سطح پیش از جنگ بازگردد. در این راستا، ضرورت رفع موانع فنی و پاکسازی و خنثی سازی مین ها از سوی ایران مدنظر قرار خواهد گرفت.
۶. ایالات متحده متعهد می شود همراه با شرکای منطقه ای خود، یک طرح جامع برای بازسازی و توسعه اقتصادی جمهوری اسلامی ایران تهیه کند که مورد توافق هر دو طرف باشد و تامین مالی دست کم ۳۰۰ میلیارد دلار را تضمین کند. سازوکار اجرایی این طرح به عنوان بخشی از توافق نهایی، ظرف مدت ۶۰ روز تدوین خواهد شد.
۷. ایالات متحده متعهد می شود بر اساس یک جدول زمانی که به عنوان بخشی از توافق نهایی در نظر گرفته خواهد شد، به تمامی انواع تحریم ها علیه جمهوری اسلامی پایان دهد؛ از جمله تحریم های ناشی از قطعنامه های شورای امنیت سازمان ملل متحد و شورای حکام آژانس بین المللی انرژی اتمی؛ و همچنین تمامی تحریم های یک جانبه ایالات متحده، اعم از تحریم های اولیه و ثانویه.
۸. جمهوری اسلامی بار دیگر تاکید می کند هرگز سلاح هسته ای تولید نخواهد کرد. جمهوری اسلامی ایران و ایالات متحده توافق کرده اند سرنوشت مواد غنی شده و همچنین تمامی مسائل دیگر مرتبط با برنامه هسته ای که مورد توافق متقابل قرار گیرند، از جمله نیازهای هسته ای ایران، به طور مناسب در توافق نهایی حل وفصل شوند. توافق نهایی مفاد این ماده را تایید خواهد کرد.
۹. جمهوری اسلامی ایران و ایالات متحده توافق می کنند تا زمان دستیابی به توافق نهایی، وضعیت موجود را حفظ کنند؛ بدین معنا که ایران وضعیت فعلی برنامه هسته ای خود را حفظ خواهد کرد و ایالات متحده نیز هیچ تحریم جدیدی علیه ایران اعمال نخواهد کرد و دست به تقویت نیروهای خود در منطقه نخواهد زد.
۱۰. ایالات متحده متعهد می شود بلافاصله پس از امضای این یادداشت تفاهم و تا زمان لغو تحریم ها، وزارت خزانه داری ایالات متحده معافیت های لازم را برای صادرات نفت خام ایران، محصولات پتروشیمی و مشتقات آن ها، و همچنین تمامی خدمات مرتبط از جمله خدمات بانکی، بیمه، حمل ونقل و موارد مشابه صادر کند.
۱۱. ایالات متحده متعهد می شود با توجه به پیشرفت مذاکرات در جهت دستیابی به یک توافق نهایی، وجوه و دارایی های مسدودشده یا محدودشده جمهوری اسلامی ایران آزاد شوند و به طور کامل در دسترس قرار گیرند. این وجوه، چه در حساب اصلی نگهداری شوند و چه منتقل شده باشند، برای هرگونه پرداخت به ذی نفع نهایی که از سوی بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران تعیین شود، مورد استفاده قرار خواهند گرفت و به طور کامل قابل بهره برداری خواهند بود. ایالات متحده متعهد می شود بر این اساس، تمامی مجوزها و پروانه های لازم را صادر کند.
۱۲. جمهوری اسلامی ایران و ایالات متحده توافق می کنند سازوکاری اجرایی برای نظارت بر اجرای موفق توافق نهایی و نیز پایبندی طرفین به آن در آینده ایجاد شود.
۱۳. پس از امضای این یادداشت تفاهم و به محض دریافت تضمین هایی درباره آغاز اجرای مواد ۴، ۵، ۱۰ و ۱۱ این یادداشت تفاهم و تداوم اجرای این اقدامات، جمهوری اسلامی ایران و ایالات متحده صرفا در خصوص مواد باقی مانده برای دستیابی به یک توافق نهایی وارد مذاکره خواهند شد.
۱۴. توافق نهایی از طریق قطعنامه الزام آور شورای امنیت سازمان ملل متحد به تصویب خواهد رسید.
احتمال تغییر در متن یادداشت تفاهم وجود دارد
سی ان ان چهارشنبه ۲۷ خرداد به نقل از یک مقام آمریکایی نوشت سندی که در اختیار این رسانه گرفته، همان توافقی است که ۲۵ خرداد به صورت دیجیتال به امضای ونس، محمدباقر قالیباف و دونالد ترامپ رسید.
۳۰۰ میلیارد دلار؛ بزرگترین بسته بازسازی اقتصادی برای ایران پس از جنگ
یکی از شگفتانگیزترین مفاد این تفاهمنامه، تعهد آمریکا و شرکای منطقهایاش به تأمین مالی دستکم ۳۰۰ میلیارد دلار برای بازسازی و توسعه اقتصادی ایران است. این رقم، در مقایسه با کل بودجه سالانه ایران (حدود ۴۰۰ میلیارد دلار)، عددی بسیار چشمگیر است. اگر این وعده عملی شود، میتواند جهشی بزرگ در زیرساختهای کشور ایجاد کند؛ از جادهها و پلها گرفته تا نیروگاهها و شبکههای آب و برق. همچنین، این سرمایهگذاری میتواند به کاهش نرخ بیکاری و افزایش تولید ناخالص داخلی کمک شایانی کند. با این حال، ابهامات زیادی درباره نحوه تأمین و توزیع این منابع وجود دارد. سیانان به نقل از یک مقام آمریکایی گزارش داده که جزئیات فنی این بند، همچنان در حال نهایی شدن است و احتمال تغییر در آن وجود دارد. همچنین، مشخص نیست که آیا این ۳۰۰ میلیارد دلار به صورت وام، کمکهای بلاعوض، سرمایهگذاری مستقیم خارجی یا ترکیبی از اینها توزیع خواهد شد. هر کدام از این گزینهها، پیامدهای اقتصادی و سیاسی متفاوتی برای ایران به همراه خواهد داشت.
نکته دیگر، زمانبندی پرداخت این منابع است. بر اساس متن تفاهمنامه، سازوکار اجرایی این طرح به عنوان بخشی از توافق نهایی و ظرف ۶۰ روز تدوین خواهد شد. یعنی ایران برای دسترسی به این منابع، باید تا ۶۰ روز دیگر صبر کند. این یعنی اگر مذاکرات به نتیجه نرسد، این وعده ۳۰۰ میلیارد دلاری نیز از دست خواهد رفت. به همین دلیل، ایران باید با دقت و هوشمندی، پای میز مذاکره بنشیند و از تمام ظرفیتهای خود برای حفظ این وعده استفاده کند.
تأکید بر عدم تولید سلاح هستهای؛ بندی که تکرار شد اما سرنوشت مواد غنیشده مبهم است
ماده ۸ این تفاهمنامه، بار دیگر بر تعهد ایران به عدم تولید سلاح هستهای تأکید کرده است. این تعهد، در طول سالهای گذشته، بارها از سوی ایران اعلام شده و اکنون نیز با قوت بیشتری در این سند گنجانده شده است. با این حال، آنچه در این بند مبهم باقی مانده، سرنوشت مواد غنیشده موجود و همچنین سطح غنیسازی است. این موضوعات به عنوان بخشی از مذاکرات ۶۰ روزه و توافق نهایی، تعیین خواهد شد. این ابهام، از دو جهت اهمیت دارد.
- اول، اینکه ایران در سالهای اخیر، با پیشرفتهای چشمگیر در حوزه غنیسازی، به سطحی از دانش فنی دست یافته که دیگر قابل برگشت نیست.
- دوم، اینکه آمریکا و متحدانش، خواهان خارج کردن مواد غنیشده از ایران یا کاهش چشمگیر سطح آن هستند. این دو خواسته، در تقابل با یکدیگر قرار دارند و میتوانند مانعی جدی بر سر راه توافق نهایی باشند.
با این حال، ماده ۹ این تفاهمنامه، وضعیت موجود را تا دستیابی به توافق نهایی تثبیت میکند. یعنی ایران برنامه هستهای خود را حفظ میکند و آمریکا نیز تحریمهای جدیدی اعمال نمیکند. این یک «آتشبس هستهای» موقت است که میتواند اعتمادسازی لازم را برای مذاکرات ۶۰ روزه فراهم کند.
غیبت برنامه موشکی و گروههای نیابتی؛ پیروزی بزرگ ایران در برابر اسرائیل
یکی از مهمترین نکات این تفاهمنامه، غیبت کامل موضوع برنامه موشکی ایران و حمایت از گروههای نیابتی است. این دو موضوع، از اصلیترین محورهای فشار آمریکا و اسرائیل علیه ایران در سالهای اخیر بودهاند. ترامپ و نتانیاهو بارها اعلام کردهاند که «تهدید موشکی ایران و حمایت از تروریسم» از دلایل اصلی جنگ با ایران بوده است. اما در این سند، هیچ اشارهای به این دو موضوع نشده است. این غیبت، نشاندهنده یک پیروزی بزرگ برای ایران در عرصه دیپلماسی است. تهران توانسته است با هوشمندی، این دو موضوع حساس را از دستور کار مذاکرات خارج کند و تنها بر مسائل هستهای و تحریمها متمرکز شود. این یعنی ایران توانسته است خط قرمزهای خود را حفظ کند و در عین حال، به امتیازات اقتصادی بزرگی دست یابد. در سوی مقابل، اسرائیل از این اتفاق ناراضی است. نتانیاهو در سخنرانیهای اخیر خود، بارها به این نکته اشاره کرده که «تهدید موشکی ایران» هنوز پابرجاست و او اجازه نخواهد داد که ایران به این سلاحها دست یابد. اما با امضای این تفاهمنامه، به نظر میرسد که آمریکا ترجیح داده است برای رسیدن به توافق با ایران، از متحد سنتی خود یعنی اسرائیل فاصله بگیرد.
ترامپ، تفاهمنامه را «بسیار قوی» خواند اما تهدید نظامی را تکرار کرد
دونالد ترامپ، چهارشنبه ۲۷ خرداد، در حاشیه نشست گروه هفت و در دیدار با عبدالفتاح السیسی، رئیسجمهور مصر، در مورد تفاهمنامه با ایران اظهار نظر کرد. او این توافق را «بسیار قوی» توصیف کرد و آن را گامی مهم در جهت پایان دادن به جنگ دانست. اما در همان لحظه، با لحنی تهدیدآمیز، گفت: «اگر از رفتار آنها راضی نباشم و رفتارشان را اصلاح نکنند، دوباره به سمت آنها شلیک میکنیم و روی سرشان بمب میاندازیم.» این اظهارات دوگانه، نشاندهنده ماهیت شکننده این توافق است. ترامپ، که همواره به عنوان یک رئیسجمهور غیرقابل پیشبینی شناخته میشود، ممکن است در هر لحظه از مذاکرات خارج شود یا آن را به نفع خود تغییر دهد. این بیاعتمادی، میتواند به یکی از موانع اصلی در مسیر مذاکرات ۶۰ روزه تبدیل شود. از سوی دیگر، این اظهارات ممکن است یک تاکتیک فشار از سوی ترامپ باشد. او با این تهدیدها، میخواهد به ایران بفهماند که پایبندی به توافق، برای او حیاتی است و در صورت هرگونه تخطی، عواقب سنگینی در انتظار تهران خواهد بود. ایران نیز باید با هوشمندی، این تهدیدها را مدیریت کند و از آنها به عنوان اهرم فشار برای دریافت امتیازات بیشتر استفاده نکند.
واکنشهای داخلی؛ از حمایت تا مخالفت شدید
در داخل ایران، واکنشها به این تفاهمنامه، بسیار متنوع و گاه متناقض است. برخی از جریانهای سیاسی، آن را یک پیروزی بزرگ برای ایران میدانند که میتواند به رونق اقتصادی و پایان انزوای بینالمللی منجر شود. آنها به امتیازات قابل توجه اقتصادی (از جمله ۳۰۰ میلیارد دلار) و همچنین حفظ خط قرمزهای ایران (از جمله برنامه موشکی) اشاره میکنند. در سوی مقابل، گروههای تندرو و همچنین برخی چهرههای خارج از کشور، این توافق را نادیده گرفتن خواستههای مردم و یک «صلح تحمیلی» میدانند. شاهزاده رضا پهلوی، در توییتی تند، نوشته است: «۴۰ هزار ایرانی در عرض دو روز جان خود را از دست ندادند تا درباره یک توافق هستهای یا باز ماندن تنگه هرمز مذاکره شود.» این نگاه، نشاندهنده شکاف عمیق میان جریانهای سیاسی بر سر نحوه تعامل با غرب است. همچنین، برخی رسانههای اصولگرا، نسبت به غیبت برنامه موشکی و گروههای نیابتی در این تفاهمنامه ابراز نگرانی کردهاند و آن را یک «تسلیم شدن در برابر آمریکا» تفسیر کردهاند. با این حال، به نظر میرسد که دولت پزشکیان، به دنبال یک توافق جامع است و برای آن، هزینههای سیاسی قابل توجهی را متحمل میشود. موفقیت یا شکست این توافق، نهتنها بر معیشت مردم، بلکه بر آینده سیاسی دولت نیز تأثیرگذار خواهد بود.