آسیانیوز ایران؛ سرویس فرهنگی هنری:
ماجرای «کنسرت کاروانسرا» از آذر سال ۱۴۰۳ شروع شد؛ شبی که پرستو احمدی، خواننده ایرانی، و گروهی از نوازندگان، ویدئویی زنده و آنلاین را در کانال یوتیوب خود منتشر کردند. بدون حجاب اجباری، با گردنبندی که نقشه ایران بر گردن داشت، و با اجرای قطعه «از خون جوانان وطن» در پایان. همان شب، این ویدئو در شبکههای اجتماعی دستبهدست شد و میلیونها بار دیده شد. کمتر کسی فکر میکرد که این اجرا، یک سال و نیم بعد، به یک پرونده قضایی سنگین منجر شود. اما این هفته، دادگاه کیفری استان قم حکم خود را صادر کرد: ۷۴ ضربه شلاق تعزیری برای پرستو احمدی و هشت تن از نوازندگان و عوامل اجرایی این کنسرت. احسان بیرقدار، سهیل فقیهنصیری، امین طاهری، امیرعلی پیرنیا و چهار نفر از کادر فنی (صدابرداری، تصویربرداری و نورپردازی)، همگی به همان مجازات محکوم شدند. علاوه بر آن، دو سال ممنوعیت از فعالیت هنری و دو سال ممنوعالخروجی نیز در حکم گنجانده شده است.
اتهام اصلی این ۹ هنرمند، «جریحهدار کردن عفت عمومی از طریق تولید و انتشار محتوای مبتذل و خلاف اخلاق در بستر فضای مجازی» عنوان شده است. دادگاه با استناد به ماده ۶۳۸ قانون مجازات اسلامی و ماده ۷۴۳ قانون جرایم رایانهای، این حکم را صادر کرده است. همچنین تأکید شده که رأی محکومیت این افراد، باید در رسانههای جمعی کشور منتشر شود. پرستو احمدی که سابقه فعالیتهای هنری پیشین در ایران را دارد، اینبار نه به خاطر یک اجرای حضوری، بلکه به خاطر انتشار یک ویدئو در فضای مجازی به این مجازات محکوم شده است. ویدئویی که در آن، او بدون حجاب اجباری ظاهر شده و قطعاتی را اجرا کرده است که برخی از آنها، حاوی مضامین سیاسی و اجتماعی بوده است.
نکته مهم این است که این حکم بدوی است و قابل تجدیدنظرخواهی است. یعنی پرستو احمدی و سایر محکومان، این فرصت را دارند که به حکم اعتراض کنند و آن را در مرجع بالاتر، به چالش بکشند. اما تا زمانی که حکم قطعی نشود، نمیتوان درباره اجرای آن اظهارنظر کرد. با این حال، این حکم، واکنشهای گستردهای را در میان هنرمندان، فعالان حقوق بشر و کاربران شبکههای اجتماعی به دنبال داشته است. بسیاری این حکم را «سختگیرانه» و «غیرمنطبق با موازین بینالمللی» دانستهاند. برخی نیز از این حکم به عنوان «یک اقدام تنبیهی علیه هنر و آزادی بیان» یاد کردهاند.
در سوی مقابل، برخی از جریانهای سیاسی و مذهبی، از این حکم حمایت کردهاند و آن را «اقدامی در جهت حفظ عفت عمومی» توصیف کردهاند. آنها معتقدند که انتشار چنین محتوایی در فضای مجازی، «خط قرمز نظام» را پشت سر گذاشته و باید با آن برخورد شود. حالا، باید منتظر ماند و دید که آیا این حکم در مرجع تجدیدنظر تأیید میشود یا خیر؟ و آیا پرستو احمدی و سایر محکومان، به این حکم اعتراض خواهند کرد یا خیر؟ این پرونده، بار دیگر نشان داد که هنر و فضای مجازی، در ایران همچنان در معرض چالشهای حقوقی و قضایی قرار دارند.
«کنسرت کاروانسرا» چه بود و چرا جنجال شد؟
«کنسرت کاروانسرا» یک اجرای آنلاین بود که در آذر ۱۴۰۳ در فضای مجازی منتشر شد. پرستو احمدی، که پیش از این نیز با اجراهایش در داخل و خارج از ایران شناخته شده بود، اینبار تصمیم گرفت که ویدئویی از یک کنسرت فرضی را بدون حجاب اجباری منتشر کند. او در این اجرا، گردنبندی با نقشه ایران بر گردن داشت و در پایان، قطعه «از خون جوانان وطن» را اجرا کرد. این قطعه، که در میان ایرانیان به عنوان یک نماد اعتراضی شناخته میشود، حساسیتهای بسیاری را برانگیخت. انتشار این ویدئو در کانال یوتیوب پرستو احمدی، با واکنشهای گستردهای در شبکههای اجتماعی همراه شد.
برخی آن را یک حرکت شجاعانه در جهت حمایت از آزادی بیان و حقوق زنان دانستند و برخی دیگر، آن را یک اقدام تحریکآمیز و توهینآمیز تلقی کردند. این دوگانگی واکنشها، نشاندهنده شکاف عمیق فرهنگی در جامعه ایران بود. از همان ابتدا، مشخص بود که این اجرا ممکن است عواقب قضایی داشته باشد. اما کمتر کسی پیشبینی میکرد که این عواقب، به این شدت و با این مجازاتهای سنگین (از جمله شلاق) همراه باشد. این پرونده، نشاندهنده حساسیت نظام قضایی نسبت به محتوای هنری و فعالیتهای فضای مجازی است.
اتهام «جریحهدار کردن عفت عمومی» چیست؟
اتهام اصلی این پرونده، «جریحهدار کردن عفت عمومی» است. این اتهام، در ماده ۶۳۸ قانون مجازات اسلامی تعریف شده است و به اعمالی اشاره دارد که «عفت عمومی» را جریحهدار کنند. این ماده، یکی از پرکاربردترین مواد قانونی در پروندههای مرتبط با پوشش و محتوای هنری است. دادگاه با استناد به این ماده، انتشار ویدئوی بدون حجاب اجباری را مصداق «جریحهدار کردن عفت عمومی» دانسته است. علاوه بر این، دادگاه به ماده ۷۴۳ قانون جرایم رایانهای نیز استناد کرده است.
این ماده، به تولید و انتشار محتوای مبتذل و خلاف اخلاق در فضای مجازی اشاره دارد. با توجه به اینکه پرستو احمدی این ویدئو را در یوتیوب منتشر کرده است، دادگاه این اقدام را مشمول این ماده نیز دانسته است. این دو ماده قانونی، در سال های اخیر به عنوان ابزاری برای برخورد با محتوای هنری و فعالیتهای فضای مجازی مورد استفاده قرار گرفتهاند. بسیاری از کارشناسان حقوقی معتقدند که این مواد، به دلیل کلی بودن و تفسیرپذیری بالا، میتوانند به سوءاستفاده و صدور احکام سختگیرانه منجر شوند.
مجازاتهای صادر شده؛ شلاق، ممنوعیت و محرومیت
حکم دادگاه، شامل سه مجازات اصلی است: ۷۴ ضربه شلاق تعزیری، دو سال ممنوعیت از فعالیت هنری، و دو سال ممنوعالخروجی. این مجازاتها، همگی از نوع «تعزیری» هستند، یعنی مجازاتهایی که میزان و نوع آن به تشخیص قاضی تعیین میشود و نه به صورت ثابت در قانون. شلاق تعزیری، اگرچه سنگینترین بخش حکم است، اما ممکن است به دلیل بدوی بودن حکم، در صورت تجدیدنظر، کاهش یابد یا به مجازات دیگری تبدیل شود. ممنوعیت از فعالیت هنری، به این معناست که پرستو احمدی و سایر محکومان، برای دو سال اجازه هیچ نوع فعالیتی در عرصه موسیقی و هنر را ندارند.
این مجازات، میتواند به معنای پایان کار هنری برای برخی از این افراد باشد، به ویژه کسانی که فعالیت اصلی آن ها در ایران است. همچنین، ممنوعالخروجی نیز به این معناست که آنها نمیتوانند برای دو سال از ایران خارج شوند. نکته جالب دیگر، دستور دادگاه مبنی بر انتشار این حکم در رسانههای جمعی کشور است. این دستور، جنبه تنبیهی و بازدارندگی دارد و به معنای آن است که این حکم باید در معرض دید عموم قرار گیرد تا دیگران نیز از آن عبرت بگیرند.
واکنشها و پیامدهای اجتماعی
این حکم، واکنشهای گستردهای را در میان هنرمندان، فعالان حقوق بشر و کاربران شبکههای اجتماعی به دنبال داشته است. بسیاری از هنرمندان، این حکم را «غیرمنطقی» و «سختگیرانه» توصیف کردهاند و آن را محکوم کردهاند. برخی از آنها، با انتشار بیانیههایی، خواستار تجدیدنظر در این حکم شدهاند. در سوی مقابل، برخی از جریانهای سیاسی و مذهبی، از این حکم حمایت کردهاند و آن را «اقدامی در جهت حفظ عفت عمومی» دانستهاند.
آن ها معتقدند که انتشار چنین محتوایی در فضای مجازی، «خط قرمز نظام» را پشت سر گذاشته و باید با آن برخورد شود. این دوگانگی واکنشها، نشاندهنده شکاف عمیق فرهنگی در جامعه ایران است. پیامد دیگر این حکم، تأثیر آن بر فعالیتهای هنری در ایران است. بسیاری از هنرمندان، ممکن است از ترس چنین مجازاتهایی، از فعالیتهای خود در فضای مجازی دست بکشند و یا سانسور بیشتری را در آثار خود اعمال کنند. این موضوع، میتواند به کاهش تنوع و خلاقیت هنری در ایران منجر شود.
آینده پرونده و امکان تجدیدنظر
این حکم، بدوی است و قابلیت تجدیدنظر دارد. یعنی پرستو احمدی و سایر محکومان، این فرصت را دارند که به این حکم اعتراض کنند و آن را در مرجع بالاتر، به چالش بکشند. در صورت تجدیدنظر، ممکن است حکم کاهش یابد، یا حتی نقض شود و پرونده برای رسیدگی مجدد به دادگاه بدوی ارسال شود. اما فرایند تجدیدنظر، معمولاً زمانبر است و ممکن است ماهها یا حتی سالها طول بکشد. در این مدت، محکومان همچنان در وضعیت بلاتکلیفی به سر خواهند برد.
همچنین، امکان اینکه حکم در مرجع تجدیدنظر تأیید شود، وجود دارد که در آن صورت، مجازاتها به مرحله اجرا درخواهند آمد. با توجه به سابقه پروندههای مشابه، به نظر میرسد که این حکم، دستکم در بخش شلاق، احتمالاً با تخفیف مواجه شود. اما ممنوعیت از فعالیت هنری و ممنوعالخروجی، ممکن است همچنان به قوت خود باقی بماند. باید منتظر ماند و دید که این پرونده، در مراحل بعدی، چه سرنوشتی پیدا خواهد کرد.